«З лялькай стаць адным цэлым». Заснавальнік Беларускага тэатра «Лялька» аб спецыфіцы акцёрскай ігры
Адзін з няпростых напрамкаў у тэатральным мастацтве — работа з лялькамі. Тут акцёр павінен паказаць не столькі асабістыя якасці і майстэрства, колькі «ажывіць» героя, з якім выходзіць на сцэну. Лялька становіцца галоўнай дзеючай асобай, і талент артыста заключаецца ва ўменні прымусіць гледача паверыць, што ў марыянеткі ёсць душа, характар і цэлая гісторыя. Заснавальнік і ў мінулым мастацкі кіраўнік Беларускага тэатра «Лялька» Віктар Клімчук, які сёння адзначае 80-годдзе, расказаў , наколькі складана ўжывацца ў такія ролі, чым адрозніваюцца спектаклі для дзяцей і дарослых, а таксама аб духоўным і выхаваўчым складніку пастановак.
Ураджэнец Брэсцкай вобласці Віктар Клімчук з дзяцінства цягнуўся да мастацтва. «У юнацкім узросце, а тады мы з сям’ёй жылі ў Таганрогу, мае равеснікі хадзілі на танцы, у кіно, а я ішоў у тэатр, мяне туды неадольна цягнула. Мне падабаліся спектаклі, і я нават пазнаёміўся з акцёрамі. Ужо будучы ва ўчылішчы, іграў у нейкіх самадзейных пастаноўках, вёў праграмы і неяк аднойчы папрасіў артыстаў прыйсці да нас і расказаць, што такое тэатр, у чым асаблівасці іх прафесіі. Яшчэ да арміі хацеў паступіць на акцёрскае, але адразу не атрымалася. І ўсё ж у выніку прыйшоў у гэту сферу, якой прысвяціў усё сваё жыццё», — гаворыць віцябчанін.
Пасля тэрміновай службы Віктар Клімчук паехаў да сястры ў Валгаград, дзе пачалося яго захапленне тэатрам лялек. Першыя крокі зрабіў як артыст. «У лялечным тэатры цяжка стаць рэжысёрам-пастаноўшчыкам, не паспрабаваўшы сябе ў якасці артыста. У драматычным мастацтве ёсць тваё «Я». Тут жа часта ёсць лялька і ёсць ты. Цягаць ляльку і гаварыць тэкст — гэта адно, а зразумець і адчуць ляльку — гэта зусім іншае. Калі ў драме ты заяўляеш: «Я акцёр, я вось такі персанаж», то тут ты нібы надвае, але ўсё роўна застаешся прывязаны да вобраза. Ты гаворыш і ад імя лялькі, і ад сябе. Гэту мяжу трэба адчуць», — тлумачыць заслужаны дзеяч мастацтваў Беларусі.
На той час, калі Віктар Клімчук прыехаў у Віцебск у 1985 годзе, дзе стваралася трупа акцёраў-лялечнікаў, у яго ўжо быў вопыт работы ў Валгаградзе, Грозным, Краснадары, украінскіх тэатрах у Данецку, Роўне. «З Роўна я прыехаў у Віцебск ужо рэжысёрам. І пачынаць было няпроста, бо ніводнага рэжысёра тут не было, акцёраў таксама. Адна артыстка прыехала з Мінска, акцёр — са Смаленска, гэта значыць усяго два прафесіяналы з нейкім вопытам, а яшчэ некалькі чалавек я ўзяў з Віцебскага культасветвучылішча (цяпер Віцебскі дзяржаўны каледж культуры і мастацтваў. — Заўвага БЕЛТА). Яны яшчэ мала што ведалі, і я ім па кроках, наглядна паказваў, як трэба іграць, працаваць з лялькамі, кды станавіцца і як гаварыць так, каб іх персанажы былі жывымі. Паколькі рэжысёр павінен у першую чаргу разумець, як прапанаваць артысту той ці іншы вобраз, супаставіць з героем спектакля. І на той момант я неяк справіўся», — дзеліцца ён, дадаючы, што першай пастаноўкай на віцебскай зямлі стаў спектакль «Дзед і Жораў» у 1986 годзе.
У Віцебск кіраўнік трупы перавёз сваю жонку з дзецьмі. І ўжо ў 1990 годзе ў бацькі Віктара з’явілася на свет яшчэ адно дзіця — Беларускі тэатр «Лялька». Разам з новымі калегамі ён паступова ішоў наперад, дабіваўся новых вяршынь. Першы спектакль добра прынялі не толькі гледачы, але і крытыкі, а затым і замежныя аматары тэатральнага мастацтва. Штогод віцебскія лялечнікі пакаралі падмосткі тэатраў розных краін і гарадоў. «Польшча, Францыя, Германія, Іран, Сербія, Фінляндыя… За ўсе гады, што я быў мастацкім кіраўніком тэатра, мы аб’ездзілі 70 дзяржаў. Было і такое, калі аднойчы акцёры прыйшлі да мяне і сказалі: «Мы стаміліся ад замежжа». Я пайшоў ім на ўступкі. Іх хапіла ўсяго на пару гадоў, потым яны самі пачалі прасіцца ў паездкі», — з усмешкай успамінае Віктар Клімчук.
Акцёрскі касцяк тэатра — гэта не нешта нязменнае, а некалькі пакаленняў артыстаў, якіх «Лялька» выхоўвала з азоў. Віктар Клімчук расказвае, што амаль ніколі не было так, каб з будучай пастаноўкай адразу ўсё пайшло гладка і хутка, як па нотах. Гэта трэба і музычнае суправаджэнне ўдала падабраць, а ў дырэктара тэатра быў добры сябар-кампазітар, з якім даводзілася часам і паспрачацца, каб злавіць тую самую мелодыю, якая адлюстроўвала б характар п’есы і дзеянняў, якія разыгрываюцца. Гэта трэба і лялькі з дэкарацыямі вырабіць, а ў тэатры былі свае мастакі, якім даводзілася нагаворваць ідэі гадзіны тры запар, каб увасобіць менавіта тую карцінку, што ўжо мелася ў галаве ў пастаноўшчыка. Часам гэта і з акцёрам трэба паразмаўляць так, каб той ад ролі не адмовіўся. І кожнага трэба было заразіць, у добрым сэнсе, тым, што робіш, сваім інтарэсам да твора і яго ўвасабленнем на сцэне.
«Вельмі часта бывала так, што артыст з лялькай не ладзіў з першых хвілін. Напрыклад, ён хоча зрабіць шырокі жэст рукой, а ў лялькі ручка маленькая, там трэба далікатна дзейнічаць. Альбо характар не падабаецца, маўляў, не маё. І тады я заставаўся з акцёрам, браў ляльку, паказваў: а вось глядзі, як яна можа галавой павярнуць, як вочы заплюшчыць, як ножкай тупнуць, і вось такое ў яе можа быць выраз, такі голас. І артыст глядзіць і ўлюбляецца паступова ў свайго героя. Гэта вельмі важна, трэба зрадніцца з лялькай, стаць з ёю адзіным цэлым, разумець, які ёй голас падыходзіць, якая ў ёй сіла, прыгажосць, чым яна можа захапіць гледача і якая дапамога ёй патрэбна, каб яе не проста разгледзелі на сцэне, але і запомнілі. Гэта вялізная работа. Ёсць у нас такое паняцце — голас не кладзецца ў ляльку. Нібыта ты гаворыш нешта, а ўсё не так, лялька асобна, а голас асобна, нібыта міма наогул ідзе. І тут таксама трэба паспрабаваць, эксперыментаваць, дабівацца зліцця», — дзеліцца прафесійнымі сакрэтамі Віктар Клімчук.
Ён лічыць, што яму і «Ляльцы» па жыцці шанцавала. Спектаклі гледачы прымалі нязменна цёпла, за білетамі выстройваліся доўгія чэргі, а імя тэатра ведалі за мяжой у розных краінах. «Акцёры і ўсе задзейнічаныя ў пастаноўках спецыялісты былі адной сям’ёй. Яднанне ў калектыве таксама вельмі важна, вы павінны разумець адзін аднаго з паўслова. Мне пашанцавала, што са многімі акцёрамі я пачынаў і затым развіваўся з імі. А вось калі прыходзіш ва ўжо сталы калектыў, то трэба працаваць з тым, што ёсць. Я нямала ставіў спектакляў па запрашэнні іншых тэатраў, іншым разам і на замежнай мове, але заўсёды сам паказваў, як і што трэба рабіць, якім чынам узаемадзейнічаць з лялькамі. І заўсёды трэба знаходзіць індывідуальны падыход, гаварыць у тым ліку пра сваё бачанне спектакля, пра задачу канкрэтнай лялькі і акцёра», — дзеліцца віцябчанін.
Гаворачы аб адрозненнях у дзіцячым і дарослым рэпертуары, Віктар Клімчук робіць акцэнт не на дэкарацыях, ляльках і дыялогах, а на змесце. «Увагу дзяцей трэба ўтрымаць, таму важны гульнявы момант, і тады малыя будуць сачыць за тым, што адбываецца. Дарослыя прыходзяць на спектаклі падрыхтаванымі, пераважна ведаючы твор, пакладзены ў аснову. Ім цікавы прыёмы, падыходы рэжысёра, святло, музыка, ігра акцёраў, нечаканыя хады і інтэрпрэтацыі. Таму ставіць спектаклі аднолькава для ўсіх немагчыма. Хоць, напэўна, ёсць і адзіны складнік для ўсіх узростаў — духоўная і выхаваўчая задачы. Гэта значыць, не проста забаўляць, а прымусіць задумацца, каб глядач нешта вынес для сябе і зрабіў высновы з убачанага, змог вырасці над сабой», — сцвярджае ён.
Віктар Клімчук прызнаецца, што любіць віцебскага гледача — і дарослага, і маленькага, але не толькі таму, што той родны і блізкі, галоўнае — ён разумеючы і думаючы. Таксама як і абласны цэнтр для былога мастацкага кіраўніка тэатра — мілы і дарагі сэрцу, непаўторны, поўны творчасці і творчай энергіі горад. З рэпертуару «Лялькі» ёсць у Віктара Клімчука і свой спектакль-фаварыт. «Гэта «Ладдзя роспачы» паводле Караткевіча, — адразу адказвае ён на пытанне пра любімую пастаноўку. — І сам твор класіка вельмі моцны, і з акцёрамі мы аддаваліся яго стварэнню цалкам. Я бачыў, як стамляліся артысты да канца спектакля, настолькі яны пражывалі лёс сваіх герояў. І калі гавораць, што пасля адыгранага спектакля ў нас, лялечнікаў, ды і ў цэлым артыстаў, з’яўляецца нейкая пустэча на душы, гэта ўсё праўда, прызнаю. Як быццам ты ўсяго сябе да апошняй клетачкі аддаў. І пасля прэм’еры ты не кідаешся адразу да наступнай пастаноўкі, трэба зарадзіцца, падсілкавацца. Я звычайна шмат чытаў, аналізаваў, у думках бачыў, як можна ажыццявіць нейкую п’есу. І тольк тады калі ты напаўняешся гэтымі вобразамі, ты ўжо можаш пачаць новы сцэнарый, дзе прапісваеш кожны жэст, уздых, паварот галавы, эмоцыю», — падкрэслівае ён.
З вышыні багатага вопыту маладому пакаленню артыстаў і пастаноўшчыкаў ён рэкамендуе толькі адно — любіць сваю справу. «Работа ў тэатры не заканчваецца пасля таго, як патушана святло і ўсе разышліся па дамах. Гэта мастацтва жыве ў чалавеку, а чалавек — у мастацтве. Без поўнай самааддачы не будзе выніку, глядач не стане глядзець тое, у што ён не верыць, над чым не плача або смяецца, калі са сцэны не ідзе моцная энергетыка ад усяго — артыстаў, дэкарацый, лялек», — гаворыць Віктар Клімчук.
Алеся ПУШНЯКОВА,
фота Аляксандра ХІТРОВА,
БЕЛТА.
