Горад воінскай славы і старажытных таямніц. Чым удзельнікам «Поезда Памяці» запомніўся Вялікі Ноўгарад
Навіны сюжэта «Маладзёжная палітыка Беларусі » Прынята рэзалюцыя IV Міжнароднага антыфашысцкага кангрэса Праект «Поезд Памяці» выклікаў самы жывы водгук у моладзі розных краін — Захарава Удзельнікі «Поезда Памяці» спыніліся ў Вялікім Ноўгарадзе — адным са старажытных гарадоў Расіі з унікальнай гістарычнай спадчынай. Тут захавалася мноства помнікаў XI і больш позніх стагоддзяў, якія дапамагаюць пазнаёміцца з гісторыяй Старажытнай Русі. Засталіся ў горадзе і сведчанні доблесных подзвігаў герояў Вялікай Айчыннай вайны, і сляды зверстваў фашыстаў. Карэспандэнт БЕЛТА прайшла з моладдзю па захапляючым маршруце і даведалася, чым здзіўляла першая руская сталіца.
Каля стэлы «Горад воінскай славы» ўдзельнікаў праекта вітаў губернатар Наўгародскай вобласці Аляксандр Дронаў. Паводле яго слоў, на тэрыторыі Наўгародскай вобласці ў гады Вялікай Айчыннай вайны праходзілі вельмі цяжкія баі. Тут шмат у чым вырашаўся лёс Ленінграда і Масквы. Вялікі Ноўгарад амаль два з палавінай гады знаходзіўся ў акупацыі, быў спалены і разрабаваны, але няскораны. Тысячы салдат і мноства мірных жыхароў загінулі пры вызваленні наўгародскай зямлі. Да гэтага часу прадаўжаюць устанаўліваць іх імёны, таму што гэта вельмі важна для кожнага наўгародца і будучыні краіны.
«Вельмі здорава, што вы вывучаеце гісторыю не толькі па кнігах. Убачыць на ўласныя вочы мясціны баёў і подзвігаў нашых салдат — гэта зусім іншыя эмоцыі і ўражанні. Іх немагчыма забыць. Мы ганарымся вамі. Вы прайшлі вельмі вялікі конкурс, каб стаць удзельнікамі гэтага маршруту, а значыць, добра ведаеце гісторыю і нікому не дазволіце яе перапісаць, — звярнуўся Аляксандр Дронаў да ўдзельнікаў праекта. — Подзвіг, які здзейснілі салдаты ў час Вялікай Айчыннай вайны, ніколі не будзе забыты перш за ўсё вамі, маладымі, таму што вам будаваць будучыню нашых краін і процістаяць спробам перапісаць гісторыю».
Ён упэўнены, што дзякуючы «Поезду Памяці» юнакі і дзяўчаты не толькі даведаюцца шмат цікавага пра гарады Расіі і Беларусі, але і пасябруюць, а гэта вельмі важна, таму што чалавечыя, сяброўскія кантакты лепш за любую дыпламатыю ўмацоўваюць адносіны паміж краінамі.
«Наш горад у час Вялікай Айчыннай вайны быў захоплены нямецка-фашысцкімі акупантамі, — расказаў удзельнік «Поезда Памяці» Багдан Абросімаў. — Тут зверствавала блакітная дывізія (дывізія з іспанскіх добраахвотнікаў, якія змагаліся на баку Германіі. — Заўвага БЕЛТА), якая вывезла адсюль вельмі каштоўную рэліквію — Аляксіеўскі крых з галубкай з Сафійскага сабора, і толькі ў 2000-я гады ён быў вернуты на радзіму. Немцы хацелі вывезкі адсюль яшчэ адну вельмі каштоўную рэліквію — помнік «Тысячагоддзе Расіі». Аднак у іх нічога не атрымалася, паколькі нашы дыверсанты і партызаны змаглі падарваць чыгунку, па якой яго планавалася вывезці».
Як расказала мясцовы экскурсавод Марына Дабракова, у гэтага крыжа вельмі цікавы лёс. Амаль на працягу 60 гадоў ніхто не ведаў, што з ім адбылося. Як аказалася, крыж увесь гэты час захоўваўся ў Ваенна-інжынернай акадэміі Іспаніі пад Мадрыдам як трафей Другой сусветнай вайны з Ноўгарада. Выпускнікі акадэміі прысягалі на вернасць Каралеўству Іспанія перад гэтым крыжам. Калі інфармацыя аб яго месцазнаходжанні стала вядома, іспанцы доўгі час не хацелі аддаваць каштоўнасць, аргументуючы гэта сваім законам, згодна з якім крыж знаходзіўся ў Іспаніі больш за 50 гадоў, а значыць, аўтаматычна стаў лічыцца іспанскай уласнасцю. Два гады ў Расіі біліся за яго вяртанне, і ў 2004 годзе ўсё ж удалося вярнуць крыж у Вялікі Ноўгарад. Перадача рэліквіі стала своеасаблівым мастом дружбы паміж двума народамі. Пры гэтым наўгародцы падарылі іспанцам копію крыжа, дзе ў дзюбе голуба відаць галінка аліўкавага дрэва — сімвал даравання і прымірэння. Гістарычны крыж не сталі вяртаць на купал, але яго можна ўбачыць у Сафійскім саборы.
Багдан Абросімаў дадаў, што ў час вайны горад панёс вялізныя страты і ахвяры. Пасля вайны тут засталося толькі 45 чалавек. Увесь горад быў у руінах, але наўгародцы і ўсе савецкія грамадзяне хутка заняліся яго аднаўленнем. За работы адказваў калектыў пад кіраўніцтвам выдатнага архітэктара Аляксея Шчусева. Ужо ў 1944 годзе адбылося ўрачыстае адкрыццё адноўленага помніка «Тысячагоддзе Расіі».
Ніку Батуніну з горада Шчучын Гродзенскай вобласці з Вялікім Ноўгарадам звязвае сямейная гісторыя. Тут жыве яе прабабуля, якой 3 кастрычніка павінна споўніцца ўжо 93 гады. У восем гадоў яна апынулася ў канцлагеры і даведалася, што такое недзіцячая праца, голад і холад. «Раней яна жыла ў вёсцы Трубічына пад Ноўгарадам. Немцы разрабавалі ўсю свойскую жывёлу. Жыхарам давялося ўцякаць з вёскі. Яны хацелі эвакуіравацца цераз раку Волхаў, але, на жаль, ім не ўдалося гэтага зрабіць, таму што там ужо стаялі немцы. Некалькі дзён яны знаходзіліся ў лесе, але там ім не было ежы, таму яны вярнуліся ў вёску, дзе ўжо гаспадарылі немцы. Усе сем’і з гэтай вёскі саслалі ў Літву, і мая прабабуля разам з маці і малодшым братам жылі ў літоўскага гаспадара. Пасля гэтага яны трапілі ў канцлагер у горадзе Панявежыс, дзе і правялі остатак вайны», — расказвае сямейную гісторыю Ніка Батуніна.
«Прабабуля не любіла пра гэта расказваць, таму што перажыла сапраўды страшны час. Яна толькі гаварыла, што не скардзілася, каб яе малодшы брат і маці заўсёды былі побач і іх нікуды не адвялі. У яе апухалі пальцы ад холаду, таму што яны мыла фашысцкае адзенне, а таксама займалася гатаваннем і прыбірала. Голад палохаў, ежы сапраўды не хапала. Нягледзячы на ўсе тыя жахі, якія прабабуля перажыла, яна шчаслівы, добры, жыццярадасны чалавек, які не страціў веры ў людзей», — дадала школьніца.
Ніка імкнецца прыязджаць у Вялікі Ноўгарад хаця б раз у год, паколькі тут у яе шмат сваякоў. Яна рада, што ў яе ёсць магчымасць падзяліцца гэтай гісторыяй, а таксама пазнаць гісторыі іншых юнакоў і дзяўчат у час паездкі.
Сярод памятных ваенных мясцін у горадзе-легендзе яна вылучыла мемарыяльны комплекс «Лінія абароны». З гэтага рубяжа ў студзені 1944-га 59-я армія Волхаўскага фронту пачала наступленне, а ўжо 20 студзеня 1944 года Чырвоная Армія вызваліла Вялікі Ноўгарад ад нацысцкіх акупантаў. У мемарыяльным комплексе знаходзіцца і танк у памяць воінаў 28-й і 3-й танкавых дывізій, якія абаранялі Ноўгарад у жніўні 1941 года. Менавіта пад Ноўгарадам упершыню ў гісторыі Вялікай Айчыннай вайны быў здзейснены подзвіг, калі воін сваім целам закрыў варожую амбразуру. Гэта быў малодшы палітрук танкавай роты Аляксандр Панкратаў — Герой Савецкага Саюза.
Паводле слоў Нікі Батунінай, Вялікі Ноўгарад запамінаецца не толькі ваеннай гісторыяй, але і старажытнай архітэктурай. З гэтым згодны і іншыя ўдзельнікі праекта. Алескера Агавердыева з Азербайджана ўразіў і музей народнага дойлідства «Вітаслаўліцы», і Рурыкава гарадзішча. Школьнік прызнаўся, што чакаў ад гэтай паездкі шмат чаго, але атрымаў яшчэ больш. Ён пасябраваў з хлопцамі і дзяўчатамі з Грузіі, Расіі, Беларусі. Яго ўразілі прырода, смачная ежа і цікавы маршрут. Праект даў яму магчымасць убачыць тыя мясціны, дзе адбываліся важныя гістарычныя падзеі, і даведацца больш пра гісторыю Савецкага Саюза і Вялікай Айчыннай вайны.
«Абедзве мае прабабулі ў час вайны працавалі ў тыле настаўнікамі ў школе. Мой прадзед Асман ваяваў у чыгуначных войсках. Пачынаў сяржантам, закончыў лейтэнантам. Ён часта ўспамінаў пра самую кровапралітную бітву — на Курскай дузе. Пасля вайны Асман прадаўжаў службу ў арміі, потым вярнуўся дадому ў Баку з медалямі «За адвагу» і «За перамогу над Германіяй у Вялікай Айчыннай вайне 1941-1945 гг.». Другі прадзед Іскандэр пачаў свой шлях у Чырвонай Арміі ў 1939 годзе ў вайне супраць Фінляндыі. Дайшоў да Берліна, быў узнагароджаны ордэнам Чырвонай зоркі і ордэнам Айчыннай вайны I ступені. Аб гэтым мне расказвала бабуля», — растлумачыў школьнік.
Гісторыяй сваёй сям’і з дзецьмі падзялілася і намеснік старшыні Камітэта Савета Федэрацыі па навуцы, адукацыі і культуры Алена Пісарава: «У Вялікім Ноўгарадзе ў час вайны ішлі бязлітасныя баі, і кожны камень гэтай зямлі быў паліты крывёю. Адсюль пайшлі на вайну два мае дзяды. Адзін з іх загінуў на Лужскім абарончым рубяжы, пакінуўшы двое малых дзетак і жонку, якая ўсю вайну працавала ў шпіталі, падымаючы 70 тыс. параненых у горадзе Баровічы Наўгародскай вобласці. 15 тыс. літраў крыві здалі толькі баравічане і дзеці, якія заставаліся ў горадзе. Вялікі Ноўгарад стаў адным з першых гарадоў, які атрымаў званне «Горад воінскай славы».
«Другі мой дзед, валагжанін, вызваляў Вялікі Ноўгарад. Ён застаўся жывы, узнагароджаны. Калі прасіла яго расказаць пра вайну, ён адказваў толькі: «Страшна было, унучачка». Таму яго гісторыю я шукала ўжо сярод архіўных крыніц», — рэзюмавала Алена Пісарава, адзначыўшы, што сёння ў кожнага ёсць магчымасць звярнуцца да архіваў і больш даведацца пра сваіх продкаў.
БЕЛТА.
