ВС Беларусі выказаў прапановы па механізмах супрацоўніцтва судовых сістэм СНД
8 кастрычніка, Мінск . Вярхоўны суд Беларусі выказаў прапановы для ўдасканалення міжнародна-прававых механізмаў супрацоўніцтва судовых сістэм краін СНД. Прапановы агучыў старшыня Вярхоўнага Суда Беларусі Андрэй Швед на другім пасяджэнні Савета старшынь вярхоўных (вышэйшых) судоў дзяржаў — удзельніц Садружнасці Незалежных Дзяржаў, 
Належнае інфармаванне
Паводле слоў Андрэя Шведа, практыка выявіла шэраг пытанняў, якія патрабуюць агульнай увагі. Першае і, напэўна, найбольш значнае — належнае і своечасовае інфармаванне боку, супраць якога вынесена рашэнне замежнага суда і які не ўдзельнічаў у судовым разборы.
Як адзначыў старшыня Вярхоўнага Суда, належнае інфармаванне непасрэдна звязана з забеспячэннем фундаментальных правоў асобы ведаць аб разглядаемай у адносінах да яе справе, мець дастаткова часу для падрыхтоўкі сваёй пазіцыі, прадставіць доказы і скарыстацца іншымі працэсуальнымі правамі.
Менавіта таму Мінская і Кішынёўская канвенцыі, а таксама Кіеўскае пагадненне прадугледжваюць неабходнасць прадстаўлення дакумента, які пацвярджае, што такі бок быў своечасова і належным чынам інфармаваны аб часе і месцы судовага разбору.
Аналіз паказаў, што менавіта на гэтым этапе ўзнікае значная частка практычных складанасцей, канстатаваў старшыня Вярхоўнага Суда. У асобных выпадках пры інфармаванні ўдзельнікаў працэсу, якія пражываюць або знаходзяцца на тэрыторыі іншай дзяржавы, прымяняліся выключна нормы нацыянальнага працэсуальнага заканадаўства: судовая карэспандэнцыя накіроўвалася непасрэдна паштовым адпраўленнем або выкарыстоўваліся іншыя спосабы інфармавання.
«Відавочна, што пры трансгранічным інфармаванні неабходна ўлічваць спецыяльны парадак, прадугледжаны міжнароднымі дагаворамі для аказання прававой дапамогі. Калі судовае паведамленне накіроўваецца за межы дзяржавы суда, выкананне гэтага парадку набывае прынцыповае значэнне», — заявіў Андрэй Швед.
Пры гэтым належнае інфармаванне павінна ацэньвацца не толькі з пазіцыі выканання працэдуры, заўважыў ён і падкрэсліў, што не менш важны крытэрый своечасовасці. Удзельніку працэсу павінен быць прадастаўлены дастатковы час для падрыхтоўкі да судовага разбору і ўдзелу ў ім. Пры ацэнцы гэтай акалічнасці могуць мець значэнне складанасць справы, адлегласць да суда, неабходнасць афармлення дакументаў для ўезду ў замежную дзяржаву і іншыя аб’ектыўныя фактары.
«Аднак практыка сведчыць аб адсутнасці адзінага разумення, якія менавіта дакументы з’яўляюцца дастатковым пацвярджэннем належнага і своечасовага інфармавання, — сказаў Андрэй Швед. — Нацыянальныя суды па-рознаму ацэньваюць прадстаўленыя даведкі, паведамленні, апавяшчэнні аб уручэнні і іншыя дакументы. Вынікам жа ў шэрагу выпадкаў становяцца адмовы ў прызнанні і выкананні замежных судовых рашэнняў, вяртанні хадайніцтваў, неабходнасць накіравання дадатковых запытаў. Усё гэта павялічвае працягласць вядзення па справе і ў канчатковым выніку ўплывае на эфектыўнасць судовай абароны».
Такім чынам, пытанне належнага і своечасовага інфармавання патрабуе прыняцця мер як на ўзроўні нацыянальнай судовай практыкі, так і на ўзроўні міжнародна-прававога рэгулявання, упэўнены ў Вярхоўным Судзе. У сувязі з гэтым прапанавана рэкамендаваць членам савета арыентаваць нацыянальныя суды на тое, каб пры накіраванні хадайніцтваў (даручэнняў) аб прызнанні і выкананні судовых рашэнняў у замежнай дзяржаве да іх прыкладаліся дакументы, якія бясспрэчна сведчаць, што бок, супраць якога было вынесена рашэнне і які не прыняў удзел у працэсе, быў належным чынам аб ім інфармаваны.
Якасць дакументаў
Другое пытанне, агучанае старшынёй Вярхоўнага Суда Беларусі, датычылася якасці дакументаў, якія накіроўваюцца для прызнання і выканання замежных судовых рашэнняў.
Паводле яго слоў, практыка паказала, што значная частка хадайніцтваў вернута без разгляду па сутнасці менавіта з-за недахопаў пры падрыхтоўцы. Прычыны часта маюць цалкам устараняльны характар. Гэта і адсутнасць неабходных паўнамоцтваў у прадстаўніка спагнанніка або заканчэнне тэрміну дзеяння даверанасці; і невыкананне патрабаванняў да формы і зместу хадайніцтва; і адсутнасць у хадайніцтве звестак аб даўжніку, месцы яго жыхарства або знаходжання маёмасці. У асобных выпадках не прадстаўляліся завераныя замежным судом копіі рашэнняў, дакументы аб іх уступленні ў законную сілу, звесткі аб папярэднім выкананні або дакументы, якія пацвярджаюць выплату дзяржаўнай пошліны.
«На першы погляд, размова ідзе аб тэхнічных пытаннях. Але наступствы такіх недахопаў маюць іншы характар. Вяртанне дакументаў азначае страту часу, дадатковыя расходы і неабходнасць паўторнага звароту па судовую абарону», — заўважыў Андрэй Швед.
Таму прапанавана рэкамендаваць членам савета арыентаваць нацыянальныя суды на неабходнасць дакладнага выканання патрабаванняў міжнародных дагавораў і заканадаўства дзяржавы. У лік прыкладаемых да хадайніцтва (даручэння) аб прызнанні і выкананні судовага рашэння матэрыялаў таксама абавязкова ўключаць плацежны дакумент аб выплаце дзяржаўнай пошліны або дакумент, які пацвярджае наяўнасць ільготы па яе выплаце.
Прымяненне агаворкі аб публічным парадку
Аналіз матэрыялаў паказаў, што суды шэрага краін СНД (Беларусь, Расія, Кыргызстан, Таджыкістан) адмаўлялі ў прызнанні і выкананні замежных судовых рашэнняў, калі прыходзілі да высновы, што наступствы такога прызнання або выканання супярэчаць фундаментальным прынцыпам сваёй нацыянальнай прававой сістэмы.
Паводле слоў кіраўніка вышэйшай судовай інстанцыі, праведзенае абагульненне зафіксавала адрозненні ў практыцы прымянення гэтай падставы. «Безумоўна, публічны парадак адносіцца да той сферы, якая непасрэдна звязана з суверэнітэтам дзяржавы, асаблівасцямі яе прававой сістэмы, нацыянальнымі інтарэсамі. Таму відавочна, што поўная ўніфікацыя падыходаў тут наўрад ці магчыма», — звярнуў увагу ён, прапанаваўшы членам савета абмяняцца меркаваннямі па гэтым пытанні.
Адначасова ён выказаў пажаданне, каб гэты міжнародны інстытут прымяняўся толькі ў выключных выпадках, калі выкананне замежнага судовага акта з відавочнасцю нанясе шкоду нацыянальнаму суверэнітэту.
Удасканаленне міжнародна-прававой базы
Для вырашэння названых і іншых пытанняў прапанавана адначасова рухацца і ў напрамку развіцця міжнародна-прававой базы, якой кіруюцца судовыя сістэмы краін СНД. Таму бачыцца неабходным на ўзроўні савета стварыць часовую рабочую групу па ўдасканаленні палажэнняў Кіеўскага пагаднення, Кішынёўскай і Мінскай канвенцый і даручыць ёй распрацаваць і прадставіць на пасяджэнні савета ў 2028 году праекты адпаведных змяненняў у названыя міжнародныя дагаворы.
Другое пасяджэнне Савета старшынь вярхоўных (вышэйшых) судоў дзяржаў — удзельніц Садружнасці Незалежных Дзяржаў праходзіць у Мінску. У снежні 2024 года Беларусь прыняла старшынства ў савеце. Галоўная тэма парадку дня пасяджэння звязана з прызнаннем і выкананнем рашэнняў замежных судоў дзяржаў — удзельніц СНД. Тэма актуальная і значная для кожнай з дзяржаў Садружнасці. Яна непасрэдна звязана з рэалізацыяй судовых рашэнняў нацыянальных судоў і адпаведна з абаронай як грамадзян краін, так і суб’ектаў гаспадарання.
Фота Таццяны Матусевіч
