Беларусь і Узбекістан: як гістарычная дружба ператвараецца ў тэхналагічнае партнёрства XXI стагоддзя
Фота з архіва Ёсць адносіны паміж краінамі, якія вымяраюцца выключна аб’ёмамі гандлю і колькасцю падпісаных дакументаў. А ёсць партнёрства, аснову якога немагчыма вызначыць у лічбах, таму што яно складваецца дзесяцігоддзямі, праходзіць выпрабаванні часам і паступова ператвараецца ў стратэгічны рэсурс. Супрацоўніцтва паміж Беларуссю і Узбекістанам адносіцца менавіта да такога тыпу адносін. Сёння дзве краіны звязваюць не толькі эканамічныя паказчыкі, якія павялічваюцца, сумесныя прадпрыемствы і інвестыцыйныя праекты, але і агульная гістарычная памяць, даверны палітычны дыялог і разуменне таго, што ў сучасным свеце ўстойлівае развіццё магчыма толькі праз кааперацыю. Новы этап гэтаму ўзаемадзеянню павінен надаць афіцыйны візіт Прэзідэнта Узбекістана Шаўката Мірзіёева ў Беларусь 8-9 ліпеня. Як гістарычны вопыт двух народаў стаў фундаментам цяперашняга супрацоўніцтва, чаму беларускія тэхналогіі запатрабаваны ў Цэнтральнай Азіі і якія новыя магчымасці адкрываюцца перад Мінскам і Ташкентам — чытайце ў матэрыяле .
Асаблівая сіла беларуска-ўзбекскіх адносін
Міжнародныя адносіны рэдка бываюць выпадковымі. За кожным паспяховым саюзам стаяць гады работы, палітычная воля і здольнасць дзяржаў бачыць не толькі сённяшнюю выгаду, але і перспектыву. Беларуска-ўзбекскія адносіны — менавіта такі прыклад.
Вытокі супрацоўніцтва паміж Мінскам і Ташкентам ляжаць далёка за межамі сучаснай дыпламатыі. Яны ідуць каранямі ў СССР і гады Вялікай Айчыннай вайны — час, калі народы дзвюх рэспублік аказаліся аб’яднаны агульнай трагедыяй і агульнай барацьбой.
Пасля пачатку нямецкай акупацыі для многіх беларусаў Узбекістан стаў другім домам і месцам выратавання. Сюды пераязджалі жыхары беларускіх гарадоў і вёсак, рабочыя прадпрыемстваў і самі прадпрыемствы, прадстаўнікі навукі і культуры, сярод якіх быў і паэт Якуб Колас. Ён шмат пісаў аб ташкенцкім перыядзе ў сваім жыцці, і гэтая часцінка агульнай гісторыі сёння з’яўляецца культурным мосцікам паміж дзвюма краінамі. У 2018 годзе ва ўзбекскай сталіцы ўстанавілі помнік Якубу Коласу — першы помнік беларускаму песняру за межамі роднай краіны.
У гады вайны тысячы ўраджэнцаў Узбекістана ваявалі на беларускай зямлі. Салдаты і афіцэры з Сярэдняй Азіі ішлі ў наступленне ў складзе часцей Чырвонай Арміі, вызвалялі гарады і вёскі Беларусі. Імёны многіх з іх сёння ўвекавечаны ў мемарыялах, і гэта памяць застаецца важнейшым элементам адносін дзвюх дзяржаў. Таму што сапраўдная дружба паміж народамі фарміруецца не толькі праз дагаворы і пагадненні. Яна нараджаецца ў моманты, калі людзі дапамагаюць адзін аднаму ў самыя цяжкія перыяды гісторыі.
«Мы ведаем, што вы ў гады Вялікай Айчыннай вайны нямала зрабілі для беларусаў. Многія з нашых людзей знаходзілі прыстанішча ва Узбекістане, да іх ставіліся па-чалавечы. У гэтым плане мы крыху ў даўгу перад вамі. Хоць гэта было ў рамках адной краіны», — адзначыў нядаўна Прэзідэнт Беларусі Аляксандр Лукашэнка, сустракаючыся з паслом Узбекістана.
А ў пасляваенныя гады беларусы дапамагалі аднаўляць разбураны землетрасеннем Ташкент. У 1966 годзе ў горад прыехала больш як 2 тыс. беларускіх будаўнікоў. Яны ўзвялі 26,6 тыс. «квадратаў» жылля і сярэднюю школу амаль на тысячу месцаў. Менавіта пасля тых падзей у 1967 годзе на мінскай карце з’явілася вуліца Ташкенцкая, дзе сёння размешчаны сталічны заапарк і спартыўны комплекс «Чыжоўка-Арэна».
Ад дыпламатычных кантактаў — да стратэгічнага партнёрства
Пасля набыцця незалежнасці Мінск і Ташкент пачалі выбудоўваць палітычны дыялог. У снежні 1994 года Аляксандр Лукашэнка зрабіў афіцыйны візіт ва Узбекістан, у выніку краіны падпісалі Дэкларацыю аб далейшым умацаванні дружбы і супрацоўніцтва. Але дасягнуць уражальных паказчыкаў у гандлі ў наступныя гады так і не ўдалося: паміж кіраўнікамі дзяржаў (Узбекістанам у тыя гады кіраваў Іслам Карымаў) так і не здарыўся «мэтч».
Новы этап у беларуска-ўзбекскіх адносінах пачаўся літаральна каля 10 гадоў таму, калі пасаду Прэзідэнта Узбекістана заняў Шаўкат Мірзіёеў. Галоўным фактарам стаў узаемны давер паміж двума лідарамі.
«За апошні год, калі браць новую эпоху, як я часта свайму сябру Шаўкату гавару, мы ў беларуска-ўзбекскіх адносінах зрабілі значна больш, чым за 20 папярэдніх гадоў», — адзначаў Аляксандр Лукашэнка.
Шаўкат Мірзіёеў таксама заяўляў, што адносіны Беларусі і Узбекістана літаральна за некалькі гадоў перасягнулі ўсе чаканні. «Беларусь для нас — блізкі сябар і надзейны партнёр. У апошнія паўтара-два гады нашы адносіны ва ўсіх сферах перасягнулі ўсе чаканні. Гэта паказвае, што можна зрабіць пры жаданні і волі кіраўніцтва краіны», — сказаў ён у верасні 2018 года на перагаворах з беларускім лідарам.
І гэта сапраўды так і было. Рэгулярныя сустрэчы кіраўнікоў дзяржаў далі магчымасць перазагрузіць супрацоўніцтва паміж краінамі і вывесці яго з плоскасці агульных заяў у практычную работу. І сёння амаль кожны напрамак беларуска-ўзбекскага ўзаемадзеяння мае канкрэтны змест. Калі раней галоўным пытаннем было павелічэнне аб’ёмаў гандлю, то цяпер размова ідзе аб стварэнні сумесных вытворчасцей, абмене тэхналогіямі, развіцці прамысловай кааперацыі і выхадзе на новыя рынкі.
«Беларусы і ўзбекі вельмі падобныя народы — талерантныя, гібкія, яны не глядзяць у агарод чужым людзям, ні ў кога нічога не адбіраюць, не збіраюцца ваяваць. Мы працавітыя народы і гатовы сваё шчасце самі шукаць і знаходзіць», — падкрэсліваў Аляксандр Лукашэнка.
Чым Беларусь цікава Узбекістану
Сучасны Узбекістан — адна з краін Цэнтральнай Азіі, якая найбольш дынамічна развіваецца. Рэспубліка актыўна мадэрнізуе прамысловасць, развівае інфраструктуру, пашырае вытворчасць, павышае тэхналагічны ўзровень эканомікі. Для вырашэння гэтых задач неабходны надзейныя партнёры, якія маюць не толькі гатовую прадукцыю, але і кампетэнцыі.
І тут Беларусь прапануе тое, што фарміравалася дзесяцігоддзямі: сваю інжынерную школу, вопыт прамысловай вытворчасці, развітую сістэму падрыхтоўкі кадраў, здольнасць ствараць складаную тэхніку і арганізоўваць поўны цыкл вытворчасці.
Беларускі падыход заключаецца не проста ў продажы гатовага тавару. Размова ідзе аб перадачы вопыту, стварэнні сумесных прадпрыемстваў, навучанні спецыялістаў і фарміраванні доўгатэрміновых вытворчых сувязей. Менавіта такі фармат сёння найбольш запатрабаваны, таму што Узбекістан атрымлівае магчымасць паскараць мадэрнізацыю эканомікі, а Беларусь — доўгатэрміновага партнёра на адным з буйнейшых рынкаў Цэнтральнай Азіі.
«У нашых кантактах з узбекскімі партнёрамі мы даўно выйшлі на дакладнае разуменне, што ў простым гандлі патэнцыял не бязмежны і важна больш інтэнсіўна развіваць кааперацыю, актыўней узаемадзейнічаць у інвестыцыйнай сферы, пераходзіць да значных праектаў па стварэнні сумесных вытворчасцей, дзе ключавое месца займае прамысловая кааперацыя. Прамысловасць з’яўляецца нашым драйверам, аднак мы бачым значныя рэзервы для далейшага паглыблення кааперацыйных сувязей і па іншых напрамках — ад сельскай гаспадаркі, дрэваапрацоўкі і фармацэўтыкі да лагістыкі, узаемадзеяння ў фінансавай і IT-сферах», — падкрэсліў у пачатку года прэм’ер-міністр Беларусі Аляксандр Турчын.
Беларусь прапануе Узбекістану тры практычныя вектары інвестыцыйнай устойлівасці: індустрыяльнае партнёрства, інтэлектуальныя тэхналогіі і лічбавую аўтаномію вытворчасці, інвестыцыі ў індустрыю паслуг і турызм.
У ліку магчымых інвестыцыйных праектаў абмяркоўваецца, напрыклад, стварэнне круглагадовых лячэбна-рэабілітацыйных комплексаў прэміум-класа на тэрыторыі Беларусі. Гэта не проста лакальныя праекты, а доля ў маштабным, пастаянна капіталізуемым бізнесе ў сферы экспарту медыцынскіх і турыстычных паслуг. Кааперацыя як аснова асноў
Адным з галоўных сімвалаў беларуска-ўзбекскага супрацоўніцтва застаецца машынабудаванне. І гэта заканамерна: Беларусь дзесяцігоддзямі захоўвала кампетэнцыі ў вытворчасці тэхнікі, якая запатрабавана ў самых розных сферах — ад сельскай гаспадаркі да будаўніцтва і прамысловасці. Узбекістан, у сваю чаргу, актыўна мадэрнізуе эканоміку і мае патрэбу ў надзейнай сучаснай тэхніцы. Пры гэтым размова ідзе не проста аб продажы тэхнікі, а аб стварэнні ўстойлівага вытворчага ланцужка. Менавіта такія праекты сёння лічацца найбольш перспектыўнымі ў сусветнай эканоміцы.
Яшчэ адна сфера, дзе Беларусь і Узбекістан актыўна збліжаюць пазіцыі, — аграпрамысловы комплекс. У дзвюх краін розныя прыродныя ўмовы і спецыялізацыя, але менавіта таму іх вопыт добра дапаўняе адзін аднаго.
Асабліва запатрабаваны беларускія падыходы ў жывёлагадоўлі. Сучасныя малочнатаварныя комплексы, селекцыйная работа, аўтаматызацыя ферм, вытворчасць кармоў, ветэрынарнае суправаджэнне — усе гэтыя напрамкі выклікаюць інтарэс ва ўзбекскіх спецыялістаў.
Узбекістан актыўна развівае аграрны сектар, імкнецца павышаць прадукцыйнасць і павялічваць глыбіню перапрацоўкі прадукцыі. І тут Беларусь можа прапанаваць не толькі абсталяванне, але і веды — гэта важны момант. Сёння цэніцца не проста пастаўшчык тэхнікі: цэніцца партнёр, які здольны дапамагчы вырашыць вытворчую задачу поўнасцю.
«Тыя тэхналогіі, якія вам патрэбны на сёння і нават заўтра, яны ў нас ёсць. Не трэба нідзе хадзіць па свеце і кланяцца. Мы вам гэта прапануем з адкрытым сэрцам, нічога не патрабуючы ад вас. І запатрабаваць не можам: мы роўнавялікія, аднолькавыя краіны — што мы будзем адна ад адной патрабаваць? Толькі на добрай аснове мы можам з вамі супрацоўнічаць, і вы таксама з намі», — сказаў Аляксандр Лукашэнка два гады таму ў Ташкенце ў час перагавораў з Шаўкатам Мірзіёевым.
Галоўнымі арыенцірамі беларускі лідар тады назваў імпартазамяшчэнне і тэхналагічны суверэнітэт. «З улікам вытворчых і інтэлектуальных рэсурсаў нашых краін бачым вялікі патэнцыял у машынабудаванні, аграпрамысловым комплексе, лёгкай прамысловасці. Мы асобна спыніліся на тэме паглыблення кааперацыі ў сферы фармацэўтыкі, уключаючы пытанні вырабу ва Узбекістане беларускіх лекавых прэпаратаў і стварэння новых сумесных вытворчасцей», — дадаў Прэзідэнт.
Як усё гэта выражаецца ў лічбах? Ва Узбекістане зарэгістравана каля 230 прадпрыемстваў з беларускім капіталам. Вельмі сур’ёзны пул узбекскіх бізнесменаў працуе і ў Беларусі. За апошнія 10 гадоў краіны павялічылі гандаль таварамі ў 13 разоў, паслугамі — у 30.
У 2025 годзе ўзаемны тавараабарот склаў амаль $855 млн, што амаль на 35 працэнтаў больш, чым у 2024-м. Кіраўнікі дзяржаў лічаць рэальным выйсці на $2 млрд на працягу некалькіх гадоў. Сальда для Беларусі дадатнае — больш як $517 млн. Расце таксама аб’ём гандлю паслугамі. У 2025 годзе ён павялічыўся на 56,1 працэнта ў параўнанні з 2024-м і склаў $207,9 млн.
Што Узбекістан дае Беларусі
Супрацоўніцтва паміж краінамі немагчыма разглядаць толькі праз прызму беларускага экспарту. Узбекістан з’яўляецца для Беларусі важным партнёрам і з пункту гледжання імпарту. Перш за ўсё размова ідзе аб таварах, якія дапаўняюць беларускую эканоміку і спажывецкі рынак. Гэта тэкстыльная прадукцыя, баваўняная сыравіна, агародніна, фрукты, сухафрукты, арэхі.
Узбекістан традыцыйна з’яўляецца адным з буйнейшых вытворцаў сельскагаспадарчай прадукцыі ў рэгіёне. Для Беларусі гэта магчымасць пашыраць асартымент тавараў, асабліва ў перыяд, калі ўласная вытворчасць асобных культур абмежавана кліматычнымі ўмовамі.
Акрамя таго, Узбекістан мае значныя запасы прыродных рэсурсаў: газ, медзь, золата, уран, іншыя віды сыравіны робяць краіну адным з важных эканамічных цэнтраў Цэнтральнай Азіі. Для прамысловай эканомікі Беларусі стабільныя пастаўкі асобных відаў сыравіны маюць стратэгічнае значэнне.
Такім чынам, супрацоўніцтва будуецца не па прынцыпе «хто каму больш прадае». Яно заснавана на ўзаемным дапаўненні.
«Вароты» ў Афганістан
А яшчэ Узбекістан для Беларусі — гэта магчымасць выйсці з сумеснай прадукцыяй на іншыя рынкі Цэнтральнай Азіі і перш за ўсё ў Афганістан.
«Узбекістан для нас — яшчэ «вароты» ў Афганістан. Сёння асабліва, калі няпростыя адносіны складваюцца ў гэтай дзяржавы з Пакістанам, Іран больш сваімі пытаннямі заняты. Гэта адзіныя сёння сур’ёзныя «вароты». І мы праз Узбекістан ідзём у Афганістан, — расказаў міністр замежных спраў Максім Рыжанкоў. — Нам аказваецца ўсялякае садзейнічанне з боку нашых узбекскіх партнёраў па сумесных нейкіх прадуктах, па выкарыстанні тэрыторыі Узбекістана для таго, каб у Афганістан пастаўляць нашу прадукцыю. Мы гандлявалі ў мінулым годзе з Афганістанам больш як на $200 млн».
/Будзе дапоўнена/.
