«Праца аніматара па-сапраўднаму ювелірная». Рэжысёр Алена Турава пра беларускую мультыплікацыю
Алена Турава Навіны сюжэта «Праект «Беларусы ў кадры» на YouTube-канале БЕЛТА» «Мозг адключаецца ад мітусні». Шматдзетная маці праводзіць экадні, якія дапамагаюць перазагружацца «Галоўнае — любіць дзяцей». Як мінская настаўніца рыхтуе стабальнікаў і ставіць Шэкспіра са школьнікамі У дзяцінстве маці прыдумала для Алены будучую прафесію — рэжысёр-мультыплікатар, і маленькая дзяўчынка абяцала сабе, што абавязкова вырасце і стане ім, хоць тады зусім не разумела, чым будзе займацца. На пачатку шляху гучнае прозвішча знакамітага бацькі Віктара Турава было для яе, вядома, выпрабаваннем, але сёння яна ўжо сама вядомы рэжысёр, адзін з аўтараў сцэнарыя першага беларускага 3D-фільма.
У нашым праекце Алена Турава расказала аб тым, як ствараюцца анімацыйныя фільмы, які яна лічыць асаблівым выклікам і гордасцю, якія прэм’еры запланаваны на кастрычнік і аб чым будзе праект «Таямніцы Александрыі».
«Калі вырасту, абавязкова ім стану!»
Алена нарадзілася ў сям’і творчых дзеячаў. Яе бацька — Віктар Тураў, легендарны рэжысёр і народны артыст СССР. Маці — актрыса тэатра і кіно Святлана Турава, — нягледзячы на часы дэфіцыту змагла акружыць дачку атмасферай мастацтва. Яна вучыла ствараць прыгажосць літаральна з нічога: распісваць шкло дзвярэй дамашнімі вітражамі з дапамогай запалак і ваты або ператвараць сумную кафельную плітку ў прыгожую «гжэль». Валодаючы бездакорным густам, маці сама вязала эксклюзіўнае адзенне і стала для дачкі правадніком у свет вялікага жывапісу. Менавіта яна пераносіла на палотны копіі вялікіх шэдэўраў Ван Гога, Гагена і іншых, заклаўшы ў дачкі глыбокае эстэтычнае ўспрыманне на ўсё жыццё. Таксама маленькая Лена калекцыяніравала паштовыя маркі з рэпрадукцыямі. Разглядаючы іх, дзяўчынка запамінала імёны майстроў і назвы палотнаў.
Дзяцінства нашай гераіні прайшло пад знакам нястрымнай фантазіі і захапляючага чытання. Чытаць і пісаць яна пачала рана: у чатыры гады друкаванымі літарамі і з дарэвалюцыйнымі цвёрдымі знакамі вывела свой першы верш пра сабаку, які скраў дровы. З таго часу кнігі сталі яе галоўнай каштоўнасцю. Яна чытала ўсё запар, ганялася за дэфіцытным «Старым Хатабычам» у бібліятэках і не спала па начах, «праглынаючы» тамы. Кнігі дарылі ёй свабоду ўяўлення — у яе галаве ажываў унікальны свет.
Мультфільмы тады былі рэдкасцю: дзеля іх шумныя двары з дзяўчынкамі і хлопчыкамі пусцелі ў момант. Культавым фільмам дзетвары таго часу быў чорна-белы «Залаты ключык». Гераіня адваявала сабе ролю Бураціна ў гульні і была абсалютна шчаслівая. Здаецца, яе ўнутраны Бураціна жывы да гэтага часу са сваёй крылатай фразай: «Я створаны на радасць людзям!». Яна і цяпер прапускае ўвесь знешні свет праз фільтр фантазіі. 
— У дзяцінстве маці прыдумала для мяне будучую прафесію — рэжысёр-мультыплікатар. Я тады зусім не разумела, што гэта значыць, але само слова вабіла і гучала казачна. «Калі вырасту, абавязкова ім стану!» — упэўнена заяўляла я. Становячыся дарослай, шукала сябе ў самых розных напрамках: шмат малявала, музіцыравала, складала ўласныя песні і паралельна асвойвала фартэпіяна ў музычнай школе. Бліжэй да старшых класаў фокус маіх інтарэсаў зрушыўся на літаратуру. Я паступіла на філалагічны факультэт БДУ. Вучоба была неверагоднай. Да гэтага часу ўдзячна выкладчыцкаму складу, які дапамог мне не проста з адзнакай скончыць універсітэт, але і даў моцную гуманітарную базу.
Знакаміты Светлячок як татэм студыі
Пасля выпуску ў 1987 годзе Алена планавала прыйсці на «Беларусьфільм» у якасці рэдактара, але з-за адсутнасці вакансій згадзілася на сціплую пасаду асістэнта рэжысёра ў студыі анімацыйных фільмаў. Гэта рашэнне прадвызначыла лёс: з таго часу яе стаж ні разу не перапыняўся, і ў 2027 годзе споўніцца роўна 40 гадоў, як яна адданая кінастудыі.
На пачатку шляху гучнае прозвішча знакамітага бацькі, драма якога «Цераз могілкі» ўвайшла з топ-100 лепшых ваенных карцін па версіі ЮНЕСКА, а фільм «Я родам з дзяцінства» з Уладзімірам Высоцкім прызнаны крытыкамі лепшай стужкай у гісторыі беларускага кіно, стала для яе не сацыяльным ліфтам, а выпрабаваннем. Алена ганарылася маштабам яго асобы, але ў творчым асяроддзі ёй доўга даводзілася даказваць уласную самадастатковасць. Сам бацька актыўна адгаворваў дачку ад складанай прафесіі, жадаючы ёй простага сямейнага шчасця. На шляху да прызнання Алене даводзілася шмат чаму вучыцца. Яна скончыла курсы аніматараў, пачала пісаць уласныя сцэнарыі, калі падышлі нялёгкія 90-я: 
— Тады студыю пакінула большая частка аніматараў, — успамінае Алена Віктараўна. — І само яе існаванне было пад вялікім пытаннем. У гэты пераломны момант студыю ўзначаліў валявы чалавек — Ігар Волчак. Памятаю, як я прыйшла да яго са сваім сціплым партфелем напрацовак. На рэжысёрскае крэсла я тады нават не прэтэндавала — спадзявалася хаця б запусціць у справу свае сцэнарыі. Ігар Віктаравіч вывучыў матэрыялы і агарошыў мяне: «Тут прыдатна да запуску практычна ўсё. Выбірай нешта адно, шукай мастака і рыхтуй дэбют».
Тады ж лёс зрабіў мне бясцэнны падарунак — сустрэчу з выдатным майстрам Юрыем Бутырыным. Яго знакаміты Светлячок з мультфільма «Светлячок і расінка» да гэтага часу стаіць у нас на паверсе як татэм студыі. Да прыезду Юрыя Аляксандравіча ў Мінск у нас жа не было сваёй школы — працавалі зацікаўленыя людзі, якія ўмеюць маляваць. А ён выхаваў цэлае пакаленне беларускіх аніматараў. У маім дэбютным фільме — «Ілюзіён» — Бутырын выступіў як аніматар. Ён вучыў мяне бязлітасна адсякаць лішнія сцэны, правільна рухаць камеру і расстаўляць акцэнты. Гэта была неверагодная каманда. Для мяне гэта карціна засталася самай дарослай сярод усіх ранніх работ, хоць мне тады і было ўсяго 25 гадоў. Цяпер я пераглядаю яе і думаю: трэба ж, колькі філасофіі мы ўмудрыліся туды закласці! (Усміхаецца).
З выхадам першай карціны Алена Турава ў поўнай меры адчула спецыфіку рэжысёрскай працы. Працэс стварэння стужкі — гэта калектыўная праца і каласальны ментальны націск. Сваім студэнтам Алена часта паўтарае мудрасць, пачутую ад Ігара Волчака: поспех карціны належыць усёй камандзе, а вось паражэнне — заўсёды віна аднаго толькі рэжысёра. І ўсё ж, нягледзячы на адказнасць і вытворчыя цяжкасці, анімацыя застаецца для яе шчаслівым білетам у казку. Магчымасць ствараць чароўны свет і дзяліцца ім з людзьмі — гэта тая раскоша, якая апраўдвае любыя складанасці прафесіі.
— Кіно без сэнсу — гэта не мастацтва, а пусты набор атракцыёнаў, — пераканана рэжысёр. — У любым добрым фільме абавязана быць ідэя. Але яе нельга навязваць. Майстэрства рэжысёра ў тым і складаецца, каб падаць сваю думку тонка, дазволіўшы гледачу зрабіць высновы самастойна. Вядома, утрымліваць планку з кожным годам усё цяжэй, паколькі глядач кардынальна змяніўся. Сёння мы маем справу з кліпавым мысленнем. Маладое пакаленне прывыкла да сакавітай карцінкі і хуткага тэмпарытму, яны горш счытваюць псіхалагічныя паўзы, якія так цанілі мы. Часам цудоўныя, глыбокія стужкі здаюцца ім сумнымі. У гэтым акіяне інфармацыі зачапіць іх увагу — каласальная праца. Выхад я бачу ў разумным кампрамісе. Нельга слепа ісці на повадзе ў моды, гледача трэба развіваць. Мы павінны гаварыць на зразумелай яму мове, але пры гэтым захоўваць вернасць фундаментальным законам драматургіі. Кіно павінна несці святло. Якімі б складанымі ні былі тэмы, фільм абавязаны дарыць надзею, умацоўваць жаданне жыць і ствараць.
Тэхніка казкі
Любое кіно, нават самае кароткае, бярэ свой пачатак са сцэнарыя, паколькі без захапляючай гісторыі і моцнай драматургіі ў будучага фільма практычна няма шанцаў на поспех. Пры запуску анімацыйнага праекта аўтарам вельмі важна прыняць дакладнае рашэнне і зразумець, чаму гэта гісторыя выйграе менавіта ў мультыплікацыйным увасабленні. 
— Праца аніматараў па-сапраўднаму ювелірная і аб’ёмная: у залежнасці ад складанасці адзін мастак у сярэднім выдае ўсяго каля 20 секунд мультыплікату ў месяц. Улічваючы, што апошнім часам студыі ўсё часцей бяруцца за поўны метр, правільны разлік сіл становіцца адным з асноўных фактараў поспеху. На першых этапах збіраецца невялікае ядро каманды з рэжысёра, мастака-пастаноўшчыка і дырэктара карціны. Яны шукаюць візуальнае рашэнне і ствараюць стылявыя эскізы, якія вызначаюць атмасферу фільма і яго тэхніку, класічная маляваная заліўка гэта, перакладанне, 3D або выкарыстанне нейрасетак. Пасля распрацоўкі персанажаў і раскадроўкі ствараецца рэжысёрскі сцэнарый. У адрозненне ад літаратурнага, гэта падрабязная табліца хранаметрыруе кожную сцэну літаральна па секундах, распісваючы буйнасць планаў, іх паслядоўнасць і музычнае суправаджэнне.
На аснове гэтых разлікаў манціруецца аніматык, калі на таймлайн выкладваюцца нерухомыя карцінкі раскадроўкі і накладваецца чарнавая фанаграма, часам ужо з галасамі акцёраў. Такі «паўфабрыкат» дае магчымасць ацаніць агульную дынаміку, рытм і дакладна разлічыць метраж. Пасля зацвярджэння аніматыка пачынаецца самы адказны этап — прарысоўка рухаў, дзе любая памылка рэжысёра ў разліках дорага абыходзіцца студыі, ускладняючы і робячы даражэйшай вытворчасць. Услед за адушаўленнем персанажаў надыходзіць чарга размалёўкі і кампоўза — звядзення слаёў, стварэння панарам і спецэфектаў. Заключным акордам становіцца перазапіс, калі гукавая фанаграма зводзіцца ў адзінае цэлае, спецыялісты праводзяць фінальную колеракарэкцыю і накладваюць цітры, завяршаючы доўгі шлях нараджэння экраннай казкі.
— Кожны этап стварэння фільма па-свойму адказны, але я асабліва люблю мантаж. Гэта неверагодна напружаны, але ў той жа час па-сапраўднаму творчы час.
Магія анімацыйнага свету
Сёння рэжысёр актыўна працуе. Нядаўна завяршылася вытворчасць 12-серыйнага прыгодніцкага серыяла «Ваўчок». Прэм’ера гэтай забаўнай авантурнай гісторыі для самых маленькіх запланавана на кастрычнік. Праз прыгоды дапытлівага ваўчаняці гледачы даведаюцца, як правільна паводзіць сябе ў лесе, чаму важна не быць прагным і шмат іншага. Цяпер кіпіць работа над новым 4-серыйным праектам «Таямніцы Александрыі». Гэта чарадзейная казка аб прыгодах дзяўчынкі Лесі ў школе чарадзеяў, дзе вучацца таленавітыя дзеці і жывёлы.
Асаблівым выклікам і прадметам гонару для рэжысёра стаў анімацыйны фільм «Песня Сірын» — першая поўнаметражная 3D-карціна ў гісторыі студыі. 
— Наша славянская міфалогія — гэта неверагодна багаты культурны пласт, які па сваёй мастацкай сіле зусім не ўступае грэчаскай, — пераканана пастаноўшчык. — Старажытныя паданні могуць стаць сапраўдным візуальным брэндам нашай студыі.
Тэхналагічна карціна «Песня Сірын» атрымалася неверагодна складанай. Нягледзячы на агульную трохмерную графіку, усе адсылкі да старажытных легенд аўтары стылізавалі пад традыцыйную перакладку. У працэсе стварэння іншага свету каманда праявіла нястрымную фантазію: прыдумвала нябачаных істот, расліны і невядомныя прасторы. Каб узнавіць фантастычную флору, аніматары звярталіся да макраздымкі звычайнага ляснога моху — так на экране расцвілі дзіўныя казачныя кветкі.
— Па сюжэце багіня Мокаш, якая прынесла жанчынам рамёствы, садзіцца за чарадзейны станок. Перад камандай паўстала пытанне: як ён павінен выглядаць? Станок жа не можа быць звычайным драўляным прадметам з этнаграфічнага музея. Яго зрабілі залатым, упрыгожылі аўтэнтычнымі арнаментамі, дзе кожны сімвал мае сакральнае значэнне. Мастакам давялося распісваць, як рухаецца чаўнок і як з прамяня сонечнага святла тчэцца чарадзейная хустка. І такія найскладанейшыя эпізоды напаўняюць увесь гэты маштабны гадзінны фільм.
Адказваючы на пытанне аб тым, ці можна назваць яе шчаслівым чалавекам, Алена Турава задумваецца. Шчасце — гэта знікаючая матэрыя, скарацечнае ўспрыманне, якое цяжка ўтрымаць у часе.
— Момант шчасця заключаецца ва ўменні адчуваць само гэта імгненне, — усміхаецца рэжысёр. — Яно створана з маленькіх цудаў, якія здараюцца з намі на працягу ўсяго жыцця. Калі ў канцы пражытага дня ты можаш азірнуцца назад і знайсці хаця б тры моманты, за якія ты яму ўдзячная, — значыць, гэта быў шчаслівы дзень. У маім жыцці такія моманты былі, і мне сапраўды ёсць за што дзякаваць лёсу.
Сёння майстар звернута думкамі ў будучыню. Яна марыць аб тым, каб заўтрашні дзень прынёс радасць новаму падрастаючаму пакаленню. Алена шчыра хоча, каб маладыя людзі маглі глядзець наперад з аптымізмам, жылі пад мірным небам і мелі магчымасць займацца справай па душы. А ўсім тым, хто толькі пачынае свой шлях у мастацтве або проста шукае натхнення, яна дае адну простую, але важную параду: абавязкова знайдзіце час і паглядзіце цудоўныя карціны з залатога фонду айчыннага кінематографа.
Праект створаны за кошт сродкаў мэтавага збору на вытворчасць нацыянальнага кантэнту.
Вольга ПРАЛЮК, фота Яраслава ЗАРЭЦКАГА і прадастаўлены гераіняй публікацыі, газеты «7 дней».
