Беларусь пашырае прысутнасць у Афрыцы: хто можа стаць новай кропкай апоры на кантыненце?
Афрыка ўжо даўно перастала быць для Беларусі далёкай і малаасвоенай часткай свету. У апошнія гады Мінск паслядоўна пашырае тут кола партнёраў, прычым робіць гэта адразу па некалькіх напрамках. На поўдні кантынента адным з галоўных прыкладаў стала Зімбабвэ, на захадзе — Экватарыяльная Гвінея, Тога, Гана, Конга і Нігерыя, на поўначы — Егіпет і Алжыр. Цяпер усё больш прыкметным становіцца ўсходні вектар, дзе асаблівае месца можа заняць Мазамбік — краіна, размешчаная ля Індыйскага акіяна. Здавалася б, цяжка прыдумаць дзве больш розныя геаграфіі. Але гэта геаграфія складваецца не выпадкова. За інтарэсам Мінска да Мапуту стаяць не толькі сельская гаспадарка, тэхніка і прыродныя рэсурсы, але і парты, рэгіянальныя рынкі і магчымасць умацаваць пазіцыі ў паўднёвай і ўсходняй частцы Афрыкі. Чаму Мазамбік можа аказацца для Беларусі значна важнейшым, чым здаецца на першы погляд, — чытайце ў матэрыяле .
Старой ідэі — новы змест
У Афрыцы Беларусь шукае не проста новыя рынкі збыту, а краіны, з якімі можна выбудоўваць доўгатэрміновыя эканамічныя ланцужкі: пастаўляць тэхніку і тэхналогіі, ствараць сэрвісную інфраструктуру, рыхтаваць кадры, удзельнічаць у прамысловай кааперацыі і праз найбольш перспектыўныя дзяржавы выходзіць на больш шырокія рэгіянальныя рынкі.
«Мы ж не імперыя, мы ж не амерыканцы, што мы ахопім увесь кантынент. Трэба мець апорныя пункты, з якіх мы будзем працаваць у краінах, якія нас цікавяць. Гэта галоўнае», — адзначаў Прэзідэнт Беларусі Аляксандр Лукашэнка. 
У гэтай логіцы Мазамбік выглядае асабліва цікавым. Гэта краіна на беразе Індыйскага акіяна, якая суседнічае з шасцю дзяржавамі па сушы і ўваходзіць у Супольніцтва развіцця Поўдня Афрыкі — САДК. У яе ёсць вялікія запасы прыроднага газу, карысных выкапняў, значны сельскагаспадарчы патэнцыял і тры найважнейшыя транспартныя калідоры, якія звязваюць узбярэжжа з унутранымі рынкамі рэгіёна.
І што асабліва важна — інтарэс Мінска да Мазамбіка ўзнік не сёння. Яшчэ ў 2014 годзе Прэзідэнт Беларусі Аляксандр Лукашэнка, прымаючы прэм’ер-міністра гэтай краіны Алберту Вакіну, гаварыў аб пошуках пунктаў апоры ў Афрыцы. І адным з іх, на думку беларускага лідара, мог бы стаць Мазамбік, перспектыўная і багатая, перш за ўсё сваімі нетрамі, дзяржава.
«За такімі, як Мазамбік, будучыня, — заявіў Аляксандр Лукашэнка. — Вы павінны ведаць, што тут для вас не чужыя людзі. Мы гатовы з вамі супрацоўнічаць па ўсіх напрамках, закрытых тэм для супрацоўніцтва ў нас няма».
Тады ж бакі падпісалі генеральнае пагадненне аб супрацоўніцтве. Сам па сабе гэты факт сёння цікавы не столькі гістарычна, колькі канцэптуальна. Ужо тады Мінск разглядаў Мапуту не толькі як асобнага гандлёвага партнёра, але і як дзяржаву, якая мае выгаднае становішча на паўднёвым усходзе Афрыкі.
Аднак патэнцыял, які бакі бачылі ў 2014 годзе, рэалізоўваўся марудна. Гандаль заставаўся параўнальна невялікі, а палітычныя кантакты не перараслі ў буйныя сістэмныя праекты. Праз 12 гадоў для рэалізацыі абазначаных дамоўленасцей склаліся больш спрыяльныя ўмовы: Беларусь істотна пашырыла сваю прысутнасць у Афрыцы, а значэнне Мазамбіка ў рэгіёне прыкметна ўзрасло. Мапуту за мінулае дзесяцігоддзе аказаўся ў цэнтры ўвагі сусветнай энергетыкі дзякуючы маштабным адкрыццям прыроднага газу. Адначасова ўзрасло значэнне яго партоў і транспартных калідораў, а пытанне мадэрнізацыі сельскай гаспадаркі стала яшчэ больш вострым.
У ліпені бягучага года міністр замежных спраў Беларусі Максім Рыжанкоў наведаў Мапуту. Першы ў гісторыі двухбаковых адносін візіт кіраўніка беларускага знешнепалітычнага ведамства ў Мазамбік стаў не проста чарговым дыпламатычным кантактам, а знакавай падзеяй, якая адкрывае новы этап у адносінах дзвюх краін. У час перагавораў размова ішла аб канкрэтных праектах: ад механізацыі сельскай гаспадаркі да горназдабыўной галіны, угнаенняў, лагістыкі і выкарыстання мазамбікскіх партоў для выхаду на рынкі рэгіёна. 
Атрымліваецца своеасаблівая афрыканская мазаіка: Беларусь паступова збірае яе з розных бакоў кантынента. У гэтай геаграфіі Мазамбік здольны заняць асаблівае месца — не толькі як перспектыўны рынак і рэсурсны партнёр, але і як важны лагістычны выхад да Індыйскага акіяна і рынкаў паўднёвай і ўсходняй Афрыкі.
Чаму геаграфія Мазамбіка важнейшая за памер яго рынку
На карце Мазамбік выглядае незвычайна: вузкая і выцягнутая з поўначы на поўдзень краіна на 2,5 тыс. км працягнулася ўздоўж Індыйскага акіяна. На захадзе яна мяжуе з Малаві, Замбіяй і Зімбабвэ, на паўднёвым захадзе — з Паўднёвай Афрыкай і Эсваціні, на поўначы — з Танзаніяй. На ўсходзе праз акіян знаходзіцца Мадагаскар.
Такое становішча робіць Мазамбік своеасаблівым мостам паміж унутранай часткай паўднёвай Афрыкі і сусветнымі марскімі гандлёвымі шляхамі. Гэта не проста геаграфічная асаблівасць. 
Для Зімбабвэ, Замбіі і Малаві выхад да мазамбікскіх партоў азначае магчымасць атрымліваць доступ да сусветных рынкаў. Менавіта таму ў краіне сфарміраваліся тры буйныя транспартныя калідоры: Мапуцкі, Бейрскі і Накальскі. Сусветны банк характарызуе іх як ключавыя калідоры, якія злучаюць унутраныя дзяржавы рэгіёна з партамі Індыйскага акіяна.
Бейрскі калідор асабліва важны для Зімбабвэ, Малаві і Замбіі. Накальскі звязвае паўночныя раёны рэгіёна з акіянам. Мапуцкі калідор арыентаваны ў тым ліку на Паўднёвую Афрыку. Атрымліваецца важная для Беларусі канструкцыя: трактар або іншая тэхніка, якая прыбыла або сумесна сабрана ў Мазамбіку, патэнцыяльна можа быць прызначана не толькі для мазамбікскага рынку. Праз транспартныя калідоры прадукцыя можа рухацца далей — углыб кантынента. 
Менавіта таму партовая інфраструктура фігуравала ў беларуска-мазамбікскіх перагаворах.
Кропка на беразе Індыйскага акіяна
Яшчэ да візіту Рыжанкова Аляксандр Лукашэнка прапаноўваў разглядаць магчымасць трохбаковага супрацоўніцтва Беларусі, Зімбабвэ і Мазамбіка, у тым ліку па будаўніцтве марскога порта.
«Нам вельмі патрэбна кропка апоры на ўзбярэжжы Афрыканскага кантынента — на паўднёвым усходзе. Гэта значыць, што мы разам павінны папрацаваць з Зімбабвэ над будаўніцтвам порта ў вашай суседняй дзяржаве — Мазамбіку. Калі б мы ажыццявілі разам з Мазамбікам і Зімбабвэ гэту ідэю, а ў дадзеным выпадку мы можам гэта зрабіць і аднавіць чыгуначныя зносіны праз вашага суседа (там невялікая адлегласць) у Зімбабвэ, то ваша краіна стала б добрым хабам на поўдні Афрыкі для тавараў, патрэбнай прадукцыі не толькі з Беларусі, але і для тавараў іншых дзяржаў», — заявіў Прэзідэнт Беларусі, сустракаючыся ў Мінску са старшынёй Сената Зімбабвэ Мейбл Мемары Чынамонай.
Само з’яўленне такой ідэі паказальнае. Беларусь не мае выхаду да мора і вымушана ўлічваць кошт і надзейнасць транспартных маршрутаў. Для яе афрыканская краіна з буйнымі партамі можа мець значэнне, якое істотна перавышае аб’ём двухбаковага гандлю.
Калі сфарміраваць устойлівы лагістычны ланцужок, Мазамбік патэнцыяльна здольны стаць адным з каналаў дастаўкі беларускай прадукцыі ў краіны — удзельніцы Супольніцтва развіцця Поўдня Афрыкі, а гэта ўжо рэгіён, які аб’ядноўвае 16 дзяржаў. Арганізацыя ставіць за мэту эканамічную інтэграцыю, развіццё гандлю, прамысловую кааперацыю і стварэнне больш эфектыўнага рэгіянальнага рынку.
Таму Мазамбік цікавы Мінску не столькі памерам уласнага рынку, колькі сваім становішчам, якое дае магчымасць развіваць прысутнасць Беларусі ў гэтай частцы кантынента.
Эканоміка вялікага патэнцыялу і вялікіх супярэчнасцей
Мазамбік можа рабіць уражанне краіны, якой дастаткова проста скарыстацца ўласнымі прыроднымі багаццямі, каб хутка разбагацець. На практыцы ўсё складаней.
У краіны ёсць велізарныя рэсурсы, але адначасова захоўваюцца беднасць, слабая інфраструктура, дэфіцыт кваліфікаваных кадраў, высокая залежнасць ад сельскай гаспадаркі і сур’ёзныя бюджэтныя абмежаванні. Насельніцтва Мазамбіка складае амаль 34 млн чалавек, прыкладна дзве трэці грамадзян жыве ў сельскай мясцовасці. Краіна валодае запасамі газу, радовішчамі карысных выкапняў, сельскагаспадарчымі землямі, гідраэнергетычным патэнцыялам і значнымі прыроднымі рэсурсамі. У існуючых умовах гэта адначасова яе перавага і выклік.
На гэту сітуацыю звяртае ўвагу і эканамічны аналітык, кандыдат эканамічных навук Георгій Грыц: «Мазамбік — гэта краіна складаная. У іх амаль два дзесяцігоддзі была грамадзянская вайна, і наступствы адчуваюцца да гэтага часу. Макраэканамічныя паказчыкі па ВУП да гэтага часу не дасягнулі даваеннага перыяду. Але на фоне гэтых праблем краіна ўсё ж такі дынамічна развіваецца. Амаль 40% насельніцтва — гэта грамадзяне да 16 гадоў. Гэта сведчыць аб перспектывах. З пункту гледжання ВУП — тое ж самае. За апошняе дзесяцігоддзе сярэдні прырост ВУП быў недзе 5%. Гэта вышэй за сярэднесусветны паказчык».
Гаворачы аб дэмаграфічнай сітуацыі ў Мазамбіку, эканамічны аналітык таксама звярнуў увагу і на высокі ўзровень нараджальнасці. «Дзецям, моладзі неабходна даць магчымасць вучыцца, зарабляць грошы. Яшчэ адзін аспект — гэта здароўе. Таму адукацыя, ахова здароўя, у тым ліку фармакалогія, уяўляюць патэнцыяльную цікавасць для ўзаемавыгаднага супрацоўніцтва», — лічыць Георгій Грыц. 
Галоўны козыр Мазамбіка
Галоўны рэсурсны козыр Мазамбіка — прыродны газ. Менавіта газавыя праекты прыцягнулі ў краіну буйнейшыя міжнародныя энергетычныя кампаніі. Але газ сам па сабе не вырашае праблему развіцця: калі дзяржава экспартуе сыравіну, значная частка дабаўленай вартасці можа фарміравацца ўжо за межамі нацыянальнай эканомікі. Таму Мапуту зацікаўлены ў тым, каб выкарыстоўваць газ як аснову больш шырокага прамысловага ланцужка.
І тут з’яўляецца кропка перасячэння з беларускімі інтарэсамі. Адна з тэм, якія абмяркоўваліся ў час візіту Максіма Рыжанкова ў Мазамбік, — вытворчасць угнаенняў.
«Наша дзяржава гатова працаваць сумесна з Мазамбікам у здабычы карысных выкапняў і іх перапрацоўцы. Гэта той вопыт, які сёння ёсць у Рэспубліцы Беларусь, уключаючы вытворчасць складаных угнаенняў і перадачу кампетэнцый па большай перапрацоўцы газу ў Мазамбіку», — заявіў кіраўнік беларускага МЗС пасля перагавораў з Прэзідэнтам Мазамбіка Даніэлам Шапу.
На першы погляд гэта асобныя галіны. На самай справе яны непасрэдна звязаны. Мазамбіку неабходна павышаць ураджайнасць, а для гэтага патрэбны механізацыя, насенне, угнаенні, ірыгацыя, захоўванне і перапрацоўка. Адначасова краіна мае газ, які патэнцыяльна можа выкарыстоўвацца як сыравіна для хімічнай прамысловасці.
Такім чынам, тут праглядаецца сістэма ўзаемазвязаных напрамкаў: прыродны газ, вытворчасць угнаенняў, механізацыя, рост ураджайнасці, перапрацоўка і харчовая бяспека. Беларусь мае значны вопыт у вытворчасці мінеральных угнаенняў, сельскагаспадарчай тэхніцы і арганізацыі аграрнай вытворчасці.
Таму інтарэс Мінска да Мазамбіка ў гэтай сферы цалкам вытлумачальны.
Сельская гаспадарка: самы практычны напрамак
Пры ўсіх размовах аб газе менавіта сельская гаспадарка, верагодна, застанецца найбольш зразумелым агульным інтарэсам дзвюх краін. Беларусь умее вырабляць тэхніку, а Мазамбіку неабходна механізаваць сельскую гаспадарку.
«У Мазамбіку даволі шмат урадлівай глебы. Але, на жаль для іх, для вырошчвання выкарыстоўваецца ўсяго толькі 15% плошчаў. Гэта значыць трэба асвоіць або вярнуць у абарот астатнія 85%», — адзначыў эканаміст Георгій Грыц.
У час візіту Максіма Рыжанкова бакі падпісалі кантракт на будаўніцтва чатырох цэнтраў механізацыі сельскай гаспадаркі. Таксама абмяркоўвалася пастаўка каля 4 тыс. адзінак сельскагаспадарчай тэхнікі, у тым ліку 1 тыс. трактароў. 
Гэта прынцыпова важней за звычайны экспартны кантракт. Цэнтр механізацыі прадугледжвае наяўнасць тэхнікі на месцы, яе рамонт і абслугоўванне, запасныя часткі і падрыхтоўку спецыялістаў. Гэта значыць, Беларусь прапануе не толькі тавар. Яна прапануе інфраструктуру яго выкарыстання.
Ад сельгасмашыны — да прамысловай палітыкі
У гэтым месцы пачынаецца больш цікавая гісторыя. Калі Беларусь пастаўляе ў Мазамбік трактары — гэта экспарт. Калі дапамагае стварыць сістэму механізавання, сэрвісныя цэнтры і падрыхтоўку кадраў, то гэта ўжо тэхналагічная прысутнасць. Прычым не ў адной канкрэтнай краіне, а, калі ўлічыць вопыт узаемадзеяння з Зімбабвэ, — няхай і ў невялікім, але афрыканскім рэгіёне.
Калі адначасова з’яўляецца супрацоўніцтва ў вытворчасці ўгнаенняў, перапрацоўцы сельгаспрадукцыі, горназдабыўной галіне і інфраструктуры, фарміруецца прамысловая кааперацыя.
Менавіта такі пераход ад гандлю да кааперацыі будзе галоўным выпрабаваннем беларуска-мазамбікскага партнёрства. Таму што прадаваць тэхніку можна многім краінам, а вось убудавацца ў эканоміку краіны на дзесяцігоддзі — больш складана.
Што ў выніку можа атрымаць Беларусь
Калі адкінуць дыпламатычныя фармулёўкі, інтарэс Мінска да Мазамбіка можна звесці да некалькіх зусім практычных задач.
Па-першае — рынак для беларускай тэхнікі. Сельская гаспадарка Мазамбіка мае патрэбу ў механізацыі, а інфраструктурнае будаўніцтва і здабыча — у адпаведным абсталяванні. Па-другое — тэхналагічнае супрацоўніцтва. Беларусь можа прапанаваць не толькі машыны, але і падрыхтоўку спецыялістаў, сэрвіс, аграрныя тэхналогіі.
Па-трэцяе — новыя сыравінныя і прамысловыя ланцужкі. Газ і карысныя выкапні ствараюць магчымасці для больш глыбокай перапрацоўкі. Па-чацвёртае — лагістыка. Парты Мазамбіка могуць стаць часткай маршрутаў беларускага экспарту ў рэгіён.
Па-пятае — палітычная прысутнасць. Мазамбік з’яўляецца важнай дзяржавай САДК і самастойным іграком афрыканскай палітыкі.
Што атрымлівае Мазамбік
Для Мапуту інтарэс таксама дастаткова відавочны. Беларусь можа прапанаваць адносна даступныя тэхналогіі механізацыі. Не менш важна наяўнасць вопыту ў стварэнні цэлых вытворчых ланцужкоў. Для краіны, якая спрабуе перайсці ад экспарту сыравіны да больш складанай эканомікі, гэта мае значэнне. 
Прэзідэнт Мазамбіка Даніэл Шапу сам заяўляў, што вопыт беларускіх прадпрыемстваў і кампаній з’яўляецца значным і перспектыўным для мазамбікскага рынку. У час наведвання ў 2025 годзе экспазіцыі Made in Belarus на выстаўцы Zimbabwe International Trade Fair ён анансаваў пачатак работы па фарміраванні дзелавога парадку дня гандлёва-эканамічнага партнёрства на ўзроўні галіновых міністэрстваў і ведамстваў.
Інакш кажучы, інтарэсы бакоў тут сапраўды могуць супасці. Мазамбік гаворыць: нам патрэбны тэхналогіі, тэхніка і прамысловая кампетэнцыя. Беларусь адказвае: мы можам гэта прапанаваць. Мазамбік гаворыць: у нас ёсць рэсурсы, зямля, парты і рэгіянальныя рынкі. Беларусь бачыць у гэтым магчымасці для пашырэння ўласнай прысутнасці.
«Прамысловасць у Мазамбіку знаходзіцца на этапе фарміравання. Сёння там няма ўнутрана канкурэнтных, і тым больш экспартна-арыентаваных прамысловых вытворчасцей. Калі б мы знайшлі магчымасць суфінансавання гэтых праектаў праз інстытуты развіцця, міжнародныя арганізацыі, то на працягу бліжэйшай пяцігодкі можна сфарміраваць экспартныя кропкі росту для сумеснай дзейнасці. Але тут трэба ўлічваць канкурэнтны патэнцыял. Вельмі высокія пазіцыі на гэтым рынку мае ПАР. Таксама трэба мець на ўвазе, што Мазамбік — гэта былая калонія Партугаліі і з Еўрасаюзам ён мае дастаткова высокі ўзровень супрацоўніцтва. А яшчэ ёсць Індыя. Усё гэта сведчыць аб тым, што рынак тут не пусты, ён высокаканкурэнтны. Таму трэба працаваць па ўсіх напрамках», — перакананы Георгій Грыц.
Так, не трэба чакаць імгненнага скачка беларускага экспарту ў Мазамбік. Афрыканскія рынкі патрабуюць часу. Трэба ствараць сэрвісныя цэнтры, вырашаць пытанні фінансавання, страхавання і дастаўкі, рыхтаваць спецыялістаў, адаптаваць тэхніку да мясцовых умоў.
Асабліва гэта датычыцца сельскай гаспадаркі: Мазамбік па кліматычных умовах і ўзроўню тэхналагічнага развіцця моцна адрозніваецца ад Беларусі. Але менавіта таму праект з чатырма цэнтрамі механізацыі можа аказацца важнейшым, чым проста чарговы кантракт на пастаўку трактароў. Калі цэнтры пачнуць працаваць, з’явіцца інфраструктура, вакол якой можна будаваць далейшае супрацоўніцтва.
Ад кропкі апоры да рэгіянальнага вузла
У 2014 годзе Аляксандр Лукашэнка бачыў у Мазамбіку патэнцыяльны пункт апоры Беларусі ў Афрыцы. Сёння, праз 12 гадоў, гэта азначэнне можна трактаваць значна шырэй.
Мазамбік здольны быць не толькі кропкай: ён можа стаць вузлом. Вузлом паміж Беларуссю і рынкамі САДК. Паміж беларускай прамысловасцю і мазамбікскай сельскай гаспадаркай. Паміж прыродным газам і вытворчасцю ўгнаенняў. Паміж партамі Індыйскага акіяна і краінамі ўнутранай Афрыкі. І, нарэшце, вузлом паміж двума напрамкамі беларускай палітыкі, якія ўжо развіваюцца, — Зімбабвэ і ўсходнім узбярэжжам кантынента. 
Менавіта таму цяперашні інтарэс Мінска да Мазамбіка мае значэнне, якое выходзіць далёка за межы двухбаковага гандлю.
Паказальным вынікам візіту Максіма Рыжанкова ў Мапуту стала не толькі абмеркаванне магчымых перспектыў. Беларусь і Мазамбік дамовіліся прадоўжыць работу на тэхнічным узроўні, падрыхтаваць неабходныя прававыя інструменты і развіваць супрацоўніцтва ў сельскай гаспадарцы, прамысловасці, здабычы, бяспецы, адукацыі і лагістыцы. Міністр перадаў Даніэлу Шапу пасланне Аляксандра Лукашэнкі і запрашэнне наведаць Беларусь.
Беларусь пашырае сваю прысутнасць у Афрыцы паслядоўна, не адным кідком, а крок за крокам, збіраючы партнёраў на поўначы, захадзе, поўдні і цяпер усё больш прыкметна на ўсходзе.
Алжыр, Егіпет, Гана, Нігерыя, Зімбабвэ, Кенія, Экватарыяльная Гвінея і іншыя дзяржавы фарміруюць усё больш шырокую геаграфію беларускага афрыканскага напрамку. І ў гэтай геаграфіі Мазамбік можа аказацца асабліва важнай фігурай не таму, што гэта адна з буйнейшых эканомік кантынента, а таму, што тут супалі адразу некалькі фактараў: рэсурсы, сельская гаспадарка, парты, транспартныя калідоры і прыналежнасць да аднаго з ключавых рэгіянальных аб’яднанняў Афрыкі.
Галоўная задача Мінска — злучыць існуючыя і новыя ў Афрыцы апорныя пляцоўкі ў працуючую сістэму.
Фота з архіва , МЗС, Сіньхуа, РІА Навіны
