Ад аўтакрам да прамысловасці і грамадскага харчавання. Як развіваецца спажыўкааперацыя ў Беларусі
Айчынная спажыўкааперацыя — найстарэйшая гандлёвая арганізацыя краіны, шматгаліновая структура, якая забяспечвае занятасць звыш 29 тыс. чалавек. Кожны трэці жыхар рэспублікі штодзень карыстаецца яе паслугамі. Кааператары прадстаўляюць комплекс напрамкаў у кожным рэгіёне. Як сістэма адаптуецца да выклікаў часу і якія навацыі ўкараняюцца — у матэрыяле да Дня кааперацыі, які адзначаюць у рэспубліцы ў першую суботу ліпеня.
Уклад у эканоміку краіны
Як адзначыў першы намеснік старшыні праўлення Белкаапсаюза Віктар Каралёў, Белкаапсаюз з’яўляецца адным з буйнейшых падаткаплацельшчыкаў краіны. Ацэначна, за 2025 год у бюджэт паступіла больш за 235 млн рублёў падаткаў, плацяжоў і 127 млн рублёў адлічэнняў у ФСАН. У мінулым годзе дзейнасць была накіравана на стабілізацыю работы, рэалізацыю даручэнняў кіраўніка дзяржавы, якія датычацца далейшага развіцця арганізацый спажыўкааперацыі. Узмоцнены кантроль за працоўнай, выканальніцкай, вытворчай і тэхналагічнай дысцыплінай, у тым ліку за кошт задзейнічання рэзерваў унутранага аўдыту.
«Прынятыя меры і аказаная з боку дзяржавы дапамога дазволілі спыніць негатыўную тэндэнцыю па штогадовым спадзе сукупнага аб’ёму, забяспечаны тэмп росту па ключавых галінах», — расказаў Віктар Каралёў.
Шырокая гандлёвая сетка
У сістэме працуе звыш 3,7 тыс. магазінаў, з іх 72 працэнты размешчаны ў сельскай мясцовасці, каля 860 — у населеных пунктах з колькасцю жыхароў да 200 чалавек.
«Калі зыходзіць з сацыяльных стандартаў, то гэтыя вёскі можна абслугоўваць аўтамагазінамі. Па вялікім рахунку, для спажыўкааперацыі гандлёвае абслугоўванне ў вёсцы ніколі не было бізнесам. Гэта ў першую чаргу сацыяльная функцыя клопату пра людзей, паколькі ў многіх вёсках гандлёвыя аб’екты застаюцца галоўным, а часта і адзіным аб’ектам інфраструктуры, куды мясцовыя жыхары прыходзяць не проста за пакупкамі, а для сустрэч і размоў. Тут вельмі тонкая грань, дзе трэба адчуваць патрэбнасці людзей, быць да іх уважлівымі. Вядома, з-за розных абставін у асобных выпадках даводзіцца мяняць фармат абслугоўвання са стацыянарных аб’ектаў на перасовачны гандаль аўтакрамамі», — звярнуў увагу Віктар Каралёў.
За 5 месяцаў 2026 года адкрыта 13 магазінаў, з іх тры размешчаны ў сельскай мясцовасці. Напярэдадні прафесійнага свята ў Мінскім раёне раскрыў дзверы дыскаўнтар «МЕГАопт» — 15-ы па ліку магазін такога фармату, які запатрабаваны ў пакупнікоў за кошт рэалізацыі шырокага асартыменту тавараў па зніжаных цэнах. Адноўлена работа 53 гандлёвых аб’ектаў, з іх 39 — у сельскай мясцовасці, адрамантаваны 152 магазіны (105 — у сельскай мясцовасці), набыты і ўстаноўлены 123 адзінкі халадзільнага абсталявання.
Магазіны на колах
Адмысловае месца ў дзейнасці займае мабільны гандаль. Прадукты харчавання і тавары паўсядзённага попыту дастаўляюць 470 аўтамагазінаў, якія ў любое надвор’е даязджаюць да самых аддаленых вёсак, нягледзячы на затратнасць і цяжкадаступнасць маршрутаў.
Аўтакрамы Белкаапсаюза абслугоўваюць больш за 420 тыс. чалавек, якія пражываюць у 12,6 тыс. населеных пунктаў. З іх у 10,2 тыс. пражывае да 50 чалавек, у тым ліку ў 4,6 тыс. — менш за 10 чалавек. Акрамя таго, у вясенне-летні перыяд у графікі маршрутаў аўтамагазінаў дабаўляецца яшчэ каля 800 садоўніцкіх таварыстваў і дачных кааператываў.
«Працягласць асобных маршрутаў дасягае да 200 км. За адзін рэйс аўтамагазін можа аб’ехаць 16-18 вёсак. Толькі за 2025 год прабег перавысіў 13,5 млн км. Для зручнасці жыхароў у працяглых вёсках аўтакрама можа рабіць па некалькі прыпынкаў, паколькі не кожны пажылы чалавек можа прайсці вялікую адлегласць. У выпадку неабходнасці вадзіцель дапаможа данесці прадукты да дома. А калі трэба, як гэта было ў час зімовых снегападаў, то і расчысціць дарогу да ганка», — расказаў Віктар Каралёў.
Сучасныя аўтамагазіны адпавядаюць усім неабходным тэхнічным, тэхналагічным і санітарным нормам, зручныя для абслугоўвання пакупнікоў і камфортнай работы прадаўцоў. Яны аснашчаны халадзільным абсталяваннем і нізкатэмпературнымі скрынямі, якія дазваляюць рэалізоўваць тавары, што патрабуюць асаблівага рэжыму захоўвання.
«Нягледзячы на развіццё маркетплэйсаў, для жыхароў многіх вёсак мабільны гандаль застаецца адзіным гарантаваным спосабам атрымання тавараў першай неабходнасці. Для павышэння якасці гандлёвага абслугоўвання прапрацоўваецца пытанне набыцця ў наступным годзе аўтамагазінаў па метадзе самаабслугоўвання», — падзяліўся планамі Віктар Каралёў.
Для максімальнага задавальнення попыту пакупнікоў на тавары арганізавана работа кантакт-цэнтра Белкаапсаюза па прыёме папярэдніх заявак з наступнай дастаўкай прадукцыі да гандлёвых аб’ектаў сістэмы і аўтамагазінамі ў зоне абслугоўвання спажывецкай кааперацыі.
«Як паказвае практыка, кантакт-цэнтр запатрабаваны ў сельскіх жыхароў. Яны набываюць бытавую тэхніку, будаўнічыя матэрыялы, інвентар для саду і агарода, а таксама корм для жывёл. Быў нават заказ на дастаўку гітары. У мінулым годзе на лінію кантакт-цэнтра паступіла больш як 1 тыс. званкоў. З іх больш за 70 працэнтаў наконт купля тавараў, астатнія — інфармацыйнага характару, звязаныя з работай спажыўкааперацыі», — адзначыў Віктар Каралёў.
Тавары са скідкамі
Белкаапсаюз узяў на сябе даволі вялікую нагрузку па прадастаўленні сацыяльных скідак слабаабароненым катэгорыям грамадзян у рамках заключанага пагаднення паміж суб’ектамі гандлю і МАРГ. Арганізацыі спажыўкааперацыі з пачатку дзеяння пагаднення прадаставілі сацыяльных скідак на суму звыш 32 млн рублёў, або 21 працэнт ад агульнай сумы па рэспубліцы. Прытым, што ўдзельная вага тавараабароту сістэмы ў тавараабароце краіны складае толькі 2,2 працэнта.
«У асобных рэгіёнах доля ў аб’ёме рознічных продажаў дасягае 30-50 працэнтаў. Напрыклад, Дрыбінскі — 53 працэнты, Краснапольскі, Клічаўскі, Кіраўскі, Хоцімскі, Брэсцкі раёны — па 30 працэнтаў», — дадаў Віктар Каралёў.
Гандлёвыя арганізацыі спажывецкай кааперацыі актыўна ўзаемадзейнічаюць з беларускімі вытворцамі па прасоўванні іх прадукцыі на ўнутраным рынку, у тым ліку з прадпрыемствамі Мінсельгасхарча і канцэрна «Беллегпрам». Прыярытэт у закупцы аддадзены менавіта прадукцыі айчыннай вытворчасці, доля якой у рэалізацыі ва ўласнай гандлёвай сетцы займае каля 90 працэнтаў.
Сярод насельніцтва карыстаецца попытам купля айчынных нехарчовых тавараў па крэдытным прадукце «На родныя тавары». З пачатку дзеяння праграмы арганізацыямі спажывецкай кааперацыі рэалізавана больш за 7,6 тыс. адзінак тавару на суму 8 млн рублёў. Найбольшым попытам карыстаецца бытавая тэхніка, мэбля, мота- і велатавары.
«У мінулым годзе завершана аўтаматызацыя бізнес-працэсаў у гандлі. Магчымасці праграмнага прадукту даюць магчымасць правільна выкарыстоўваць аналітычныя даныя для павышэння эфектыўнасці работы. У бягучым годзе ўсе намаганні накіраваны на прыняцце дзейсных мер па замацаванні дасягнутых вынікаў», — адзначыў Віктар Каралёў.
Свае брэнды
У галіне грамадскага харчавання працуюць 636 аб’ектаў на 36 тыс. месцаў, у тым ліку 195 аб’ектаў размешчаны ў сельскай мясцовасці. Вядзецца прыём папярэдніх заявак ад арганізацый і жыхароў на правядзенне святочных урачыстасцей і іншых мерапрыемстваў, а таксама на аказанне паслуг кейтэрынгу з выездам да заказчыка.
Акрамя таго, арганізацыі спажыўкааперацыі арганізоўваюць харчаванне работнікаў, занятых у пасяўной і ўборачнай кампаніі. У 2026 годзе заключана 133 дагаворы з гаспадаркамі на забеспячэнне паўнацэнным гарачым харчаваннем 3,1 тыс. механізатараў.
«Апошнія гады актыўна займаемся мадэрнізацыяй і перапрафіляваннем дзеючых аб’ектаў. Прыярытэтным напрамкам з’яўляецца развіццё сучаснай спецыялізаванай сеткі аб’ектаў пад адзінымі брэндамі «ЛепімСамі», «Ежа&Кава», TАSTY, «Смаженка». Кожны з іх арыентаваны на пэўны асартымент выпускаемай прадукцыі», — расказаў Віктар Каралёў.
Паводле слоў першага намесніка старшыні праўлення, добра зарэкамендаваў сябе і рэбрэндынг магазінаў «Кулінарыя» пад фармат «Гастракрама». Ён прадугледжвае тэматычнае афармленне, абедзенную зону і пякарню, дзе рэалізуецца прадукцыя ўласнай вытворчасці і ўкаранёны сучасныя падыходы ў абслугоўванні. Сёння працуюць 75 спецыялізаваных аб’ектаў.
«Брэнды Белкаапсаюза ўнесены ў Праграму развіцця гандлю, грамадскага харчавання, бытавога абслугоўвання Рэспублікі Беларусь на 2026-2030 гады як брэнды нацыянальнай сеткі», — адзначыў Віктар Каралёў.
У сістэме спажывецкай кааперацыі функцыянуе 60 аб’ектаў грамадскага харчавання, якія спецыялізуюцца на прыгатаванні страў беларускай кухні. З пачатку года праведзена 180 мерапрыемстваў, накіраваных на папулярызацыю гастранамічнай спадчыны рэгіёнаў.
Белкаапсаюз таксама актыўна ўдзельнічае ў развіцці гастратурызму. У 172 аб’ектах грамадскага харчавання ў меню асобным раздзелам выдзелены стравы беларускай кухні, якія адлюстроўваюць каларыт і самабытнасць беларускай культуры. Акрамя таго, праводзяцца сезонныя гастранамічныя мерапрыемствы, такія як «Гарбузовы фэст», «Яблычны фэст», «Тыдзень старабеларускай кухні», розныя акцыі, прапануюцца комба-абеды.
«Галіна грамадскага харчавання мае вялікі вопыт работы па арганізацыі выязнога абслугоўвання рэспубліканскіх і рэгіянальных мерапрыемстваў. Традыцыйна Белкаапсаюз з’яўляецца ключавым аператарам на многіх культурных мерапрыемствах, такіх як «Дажынкі», «Славянскі базар», «Александрыя збірае сяброў», «Вытокi», — дадаў Віктар Каралёў.
Нарыхтоўчая дзейнасць
У сістэме спажывецкай кааперацыі задзейнічаны 794 прыёманарыхтоўчыя пункты. Акрамя таго, насельніцтву і фермерам дадзена магчымасць рэалізоўваць самастойна вырашчаную сельгаспрадукцыю на 104 падведамасных рынках. Для гэтага прадастаўляецца каля 6 тыс. гандлёвых месцаў.
«У 2025 годзе закуплена прадукцыі і сыравіны ад усіх суб’ектаў гаспадарання на суму большую за 500 млн рублёў, у тым ліку насельніцтву выплачана 273 млн рублёў.
Больш за палавіну нарыхтоўчага абароту спажыўкааперацыі рэспублікі складае прадукцыя, якая закупляецца ў насельніцтва і фермерскіх гаспадарак. За студзень — май 2026 года аб’ём закупак сельскагаспадарчай прадукцыі і сыравіны склаў 160 млн рублёў. Арганізавана работа шасці дадатковых прыёманарыхтоўчых пунктаў. Насельніцтву за здадзеную прадукцыю выплачана 59 млн рублёў», — расказаў Віктар Каралёў.
Закуплена за 5 месяцаў 5,1 тыс. т бульбы, 8,5 тыс. т іншай агародніны, 4 тыс. т садавіны (пладоў і ягад), 15,4 т дзікарослай прадукцыі. Нарыхтоўчыя арганізацыі супрацоўнічаюць больш як са 150 фермерскімі гаспадаркамі. Ужо заключана 245 дагавораў на закупку каля 5 тыс.т прадукцыі.
«Спажывецкая кааперацыя не з’яўляецца манапалістам на рынку. Закупкі сельскагаспадарчай прадукцыі, ягад і грыбоў вядуць перапрацоўчыя прадпрыемствы, суб’екты гаспадарання розных форм уласнасці. Ва ўмовах канкурэнцыі закупачныя цэны фарміруюцца пад уплывам прапанавання і попыту зыходзячы з якасных характарыстык, існуючай ураджайнасці, з улікам затрат па нарыхтоўцы, транспарціроўцы, рэалізацыі, і могуць змяняцца за дзень па некалькі разоў», — адзначыў Віктар Каралёў.
У бягучым годзе Белкаапсаюз плануе закупіць не менш як 15 тыс.т бульбы, агародніны і садавіны — па 30 тыс.т адпаведна, дзікарослых пладоў і ягад — 1,5 тыс.т.
Уласныя магутнасці па перапрацоўцы
У сістэме дзейнічаюць 44 хлебазаводы, 26 кандытарскіх, 60 мясаперапрацоўчых цэхаў, 66 жывёлазабойных пунктаў, 7 цэхаў па выпуску рыбнай прадукцыі, 2 — хутказамарожанай плодаагародніннай прадукцыі, 7 — па вытворчасці безалкагольных напіткаў, 15 квасільна-засолачных цэхаў і ўчасткаў, 4 вінаробныя заводы, а таксама цэхі і ўчасткі па вытворчасці чыпсаў, палачак кукурузных, снэкаў, мучных паўфабрыкатаў, кісялю, смажаных семак і арахісу. Яшчэ 40 прадпрыемстваў і цэхаў вырабляюць нехарчовыя тавары.
«Сёння 300 вытворчых аб’ектаў па ўсёй краіне выпускаюць каля 3 тыс. найменняў прадукцыі. У прамысловай галіне штогод забяспечваецца рост аб’ёмаў вытворчасці. Захавана дадатная тэндэнцыя і ў бягучым годзе, за 5 месяцаў 2026 года выраблена прамысловай прадукцыі на 228 млн рублёў», — расказаў Віктар Каралёў.
Па асобных відах выпускаемай прадукцыі Белкаапсаюз утрымлівае значную ўдзельную вагу ў аб’ёмах рэспублікі. Так, доля аб’ёмаў вытворчасці хлебапячэння спажывецкай кааперацыі ў аб’ёмах краіны складае каля 10 працэнтаў.
У структуры прамысловасці найбольшую ўдзельную вагу традыцыйна займаюць дзве базавыя галіны — мясаперапрацоўка і пякарная. Яны фарміруюць асноўную частку аб’ёмаў вытворчасці і з’яўляюцца галоўнымі драйверамі развіцця.
У 2024 годзе арганізавана вытворчасць экспартаарыентаванай прадукцыі — мясных кансерваў — Пружанскім райпо. Развіваецца асартымент і выпуск сучасных відаў як гатовай мясной прадукцыі, так і мясных паўфабрыкатаў, а таксама каўбасных вырабаў па нацыянальных свойскіх рэцэптах.
Віктар Каралёў падкрэсліў, што ключавая задача ў прамысловай галіне на гэты год — поўная загрузка вытворчасцей, зніжэнне затрат і выпуск канкурэнтаздольнай прадукцыі, якая стабільна будзе забяспечваць патрэбнасці як уласнай рознічнай сеткі, так і іншых спажыўцоў.
Экспартны вектар
За студзень — май 2026 года аб’ём экспартных паставак Белкаапсаюза перасягнуў паказчыкі аналагічнага перыяду мінулага года больш як на 50 працэнтаў. Пастаўкі ажыццяўляліся ў шэсць замежных краін і 12 рэгіёнаў Расійскай Федэрацыі.
«Акрамя стабільных партнёрскіх сувязей з Расіяй, Казахстанам і Азербайджанам Белкаапсаюз асвойвае рынкі краін далёкага замежжа, такіх як Камбоджа, Тайланд і В’етнам. Сярод замежных партнёраў высокім попытам карыстаюцца мясапрадукты, футравая сыравіна і шэраг іншых таварных пазіцый. Пры гэтым арганізацыі спажывецкай кааперацыі паслядоўна пашыраюць асартымент экспартаарыентаванай прадукцыі. Так, у 2025 годзе аб’ём паставак кармоў для жывёлы перасягнуў 500 т», — расказаў Віктар Каралёў.
Акрамя традыцыйных напрамкаў, Белкаапсаюз захаваў зверагадоўчую галіну, якая прадстаўлена унітарным прадпрыемствам «Гроднакаапфутра», дзе гадуюць норку. Уласны дызайн-цэнтр займаецца шыццём гатовых футравых вырабаў як для шырокага кола спажыўцоў, так і па індывідуальных заказах.
Улічваючы значнасць і аб’ектыўную высокую затратнасць дзейнасці спажывецкай кааперацыі ў 2024 годзе быў падпісаны ўказ Прэзідэнта нумар 309 «Аб падтрымцы спажывецкай кааперацыі». Гэта комплексны дакумент, у адпаведнасці з якім выпрацаваны механізмы штогадовай кампенсацыі за кошт сродкаў мясцовых бюджэтаў расходаў, звязаных з дастаўкай тавараў у сельскія населеныя пункты, а таксама фінансавання на раўнадолевай аснове рамонтаў аб’ектаў. Набываюцца сучасныя аўтамагазіны, выдзелены дадатковыя крэдытныя рэсурсы для паляпшэння таваразабеспячэння сельскага насельніцтва і разлікаў з айчыннымі вытворцамі.
«У аснову стратэгіі развіцця спажывецкай кааперацыі на бліжэйшую перспектыву пакладзена эфектыўная і канкурэнтаздольная работа, якаснае выкананне функцый па гандлёвым абслугоўванні сельскага насельніцтва ў зоне дзейнасці кааператараў», — акцэнтаваў увагу Віктар Каралёў.
.
