«А мы жывём, пакуль жыве наш спеў». Да 95-годдзя з дня нараджэння Ніла Гілевіча
Ніл Гілевіч. Фота з сямейнага архіва 30 верасня, Мінск . Сёння спаўняецца 95 гадоў з дня нараджэння беларускага народнага паэта, перакладчыка, літаратуразнаўца, фалькларыста, драматурга, вучонага Ніла Сымонавіча Гілевіча. Яго творчую спадчыну цяжка ўмясціць у адно азначэнне: ён пісаў вершы і паэмы, даследаваў беларускую літаратуру і народную песню, збіраў фальклор, перакладаў творы замежных аўтараў, ствараў драматычныя творы, публіцыстыку. Пры гэтым цэнтральным для ўсёй яго творчасці заставалася слова — роднае, жывое, пачутае з дзяцінства і пранесенае праз усё жыццё.
Ніл Гілевіч нарадзіўся 30 верасня 1931 года ў вёсцы Слабада Лагойскага раёна Мінскай вобласці ў сялянскай сям’і. Тут прайшлі яго дзяцінства і юнацтва, у тым ліку гады ў нямецкай акупацыі. Перажытае ў гэты час пазней адбілася і ў творчасці: у 1988 годзе выйшла аўтабіяграфічная аповесць «Перажыўшы вайну». У першыя пасляваенныя гады будучы пісьменнік працаваў сельскім паштальёнам, а ў 1947 годзе пераехаў у Мінск, дзе ў 1951 годзе скончыў Мінскае педагагічнае вучылішча імя Н. К. Крупскай, а ў 1956-м — філалагічны факультэт Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта. Пасля вучобы прадоўжыў адукацыю ў аспірантуры БДУ.
З 1960 года жыццё Гілевіча на доўгія гады было звязана з БДУ. Ён працаваў на кафедры беларускай літаратуры: у 1963 годзе абараніў кандыдацкую дысертацыю па гісторыі беларускай паэзіі XX стагоддзя, у 1978-м атрымаў вучонае званне прафесара, а ў 1980 годзе яму было прысвоена ганаровае званне заслужанага дзеяча навукі БССР. У 1958-1963 гадах Гілевіч працаваў літаратурным кансультантам газеты «Звязда». У 1980-1989 гадах быў першым сакратаром праўлення Саюза пісьменнікаў БССР, а ў 1990-1995 гадах узначальваў Пастаянную камісію Вярхоўнага Савета Рэспублікі Беларусь па адукацыі, культуры і захаванні гістарычнай спадчыны.
Шлях у літаратуру Ніл Гілевіч пачаў яшчэ ў юнацтве. У 15-гадовым узросце ён дэбютаваў у друку з вершам «Яблынька», апублікаваным у 1946 годзе ў часопісе «Бярозка». Першы зборнік вершаў «Песня ў дарогу» быў надрукаваны ў 1957 годзе. Следам за ім з’явіліся кнігі «Прадвесне ідзе па зямлі» (1959) і «Неспакой» (1961), якія пазней сталі паэтычнай дамінантай Ніла Гілевіча: вобразы маці і роднай мовы прыраўноўваюцца да малой радзімы, да маці-Беларусі, беларускай народнай песні, якая сімвалізуе душу нацыі, яе самабытную культуру.
Асаблівае месца ў творчасці Гілевіча займала родная мова. Апублікаваны ў 1960 годзе верш «Роднае слова» азнаменаваў з’яўленне адной з галоўных тэм яго творчасці, да якой паэт звяртаўся на працягу ўсяго жыцця.
Гілевіч быў не толькі аўтарам, але і даследчыкам народнай культуры. У другой палове 1960-х — пачатку 1970-х гадоў ён шмат сіл аддаваў фалькларыстыцы, арганізоўваў фальклорную практыку студэнтаў з выездамі ў раёны Беларусі. У экспедыцыях збіраліся запісы народных песень, казак, аповедаў і іншых прыкладаў вуснай творчасці. Ва ўніверсітэцкім фальклорным архіве назбіраліся дзясяткі тысяч запісаў. Гілевіч сістэматызаваў вялікі матэрыял і вылучыў з мноства варыянтаў твораў найбольш поўныя і па-мастацку выразныя тэксты.
Вынікам гэтай работы сталі фундаментальныя фальклорныя выданні. У 1973 годзе выйшаў зборнік «Песні сямі вёсак», у 1974-м — «Песні народных свят і абрадаў», у 1976-м — «Лірычныя песні», у 1979-м — «Лірыка беларускага вяселля». У 1983 годзе ўбачыў свет том «Народныя казкі-байкі, апавяданні і мудраслоўі». Усяго ў першых чатырох песенных тамах было сабрана каля 5 тыс. народных песень. Падрыхтаваны пазней зборнік «Замовы» быў выдадзены ўжо ў 2000 годзе.
Адным з найбольш вядомых твораў Гілевіча стаў раман у вершах «Родныя дзеці», апублікаваны ў 1985 годзе. Да работы над ім паэт вяртаўся на працягу многіх гадоў. У творы спалучыліся лірызм, публіцыстычнасць, гумар і назіранні за жыццём беларускай вёскі. Важнае месца ў спадчыне пісьменніка займаюць таксама сатырычныя і гумарыстычныя творы.
Паэму «Сказ пра Лысую гару» можна назваць першым паэтычным бестселерам у гісторыі Беларусі, кніга разышлася вялікім тыражом у 160 тыс. экзэмпляраў. Больш як 30 гадоў яна выходзіла пад аўтарствам Францішка Ведзьмака-Лысагорскага, а ў 2003 годзе нарэшце была выдадзена пад імем Ніла Гілевіча.
Яшчэ адзін важны бок літаратурнай дзейнасці Гілевіча — пераклад. Ён перакладаў з балгарскай, рускай, украінскай, польскай, сербахарвацкай, лужыцкай і іншых моў.
Паэт быў цесна звязаны і з музычнай культурай. Яго вершы станавіліся песнямі, а да твораў звярталіся беларускія кампазітары. Сярод аўтараў музыкі на вершы Гілевіча — Мікалай Аладаў, Анатоль Багатыроў, Эдуард Ханок і іншыя кампазітары.
Ніл Гілевіч — заслужаны дзеяч навукі БССР, кандыдат філалагічных навук, прафесар. Яго заслугі былі адзначаны дзяржаўнымі ўзнагародамі і міжнароднымі прэміямі. У 1980 годзе за кнігу паэзіі «У добрай згодзе» яму была прысуджана Дзяржаўная прэмія БССР імя Янкі Купалы. А 30 верасня 1991 года, у дзень яго 60-годдзя, Нілу Гілевічу было прысвоена званне народнага паэта Беларусі.
У апошнія дзесяцігоддзі жыцця Гілевіч прадаўжаў працаваць практычна ва ўсіх жанрах, да якіх звяртаўся раней. У канцы 2013 года выйшла апошняя кніга з 23-томнага збору сачыненняў Ніла Гілевіча. У 2015 годзе выдадзены зборнік эсэ і ўспамінаў Ніла Сымонавіча «У віры быцця».
Ніл Гілевіч памёр 29 сакавіка 2016 года ва ўзросце 84 гадоў, пахаваны на Кальварыйскіх могілках у Мінску. Матэрыялы, звязаныя з яго жыццём і творчасцю, захоўваюцца ў Беларускім дзяржаўным архіве-музеі літаратуры і мастацтва. Яго ўласныя словы аб тым, што багацце чалавека — у яго слове, сёння гучаць асабліва дакладна: слова Ніла Гілевіча прадаўжае жыць у беларускай культуры.
Да 95-годдзя з дня нараджэння паэта ў Лагойскім раёне праходзіць серыя літаратурных і музычных мерапрыемстваў. У юбілейны дзень, 30 верасня, у Лагойску адбудзецца Дзень пісьменніка «А мы жывём, пакуль жыве наш спеў…»
