Лукашэнка і стаўка на стабільнасць: як стваралася беларуская мадэль развіцця
Фота з архіва Гісторыя незалежнай Беларусі — гэта ланцужок рашэнняў, прынятых ва ўмовах пастаяннага націску і нявызначанасці. Часам — знешняй, часам — унутранай. Але часцей за ўсё і той і другой адначасова. Пачатак 2000-х запомніўся для беларусаў паступовым выхадам з зацяжнога эканамічнага крызісу дзевяностых. Улада рабіла стаўку не на эксперыменты, а на стабільнасць, кіруемасць і захаванне суверэнітэту. Прынятыя меры ў далейшым сталі называць беларускай мадэллю развіцця. Чым яна адрознівалася ад вопыту іншых краін і якіх рэзультатаў удалося дасягнуць кіраўніцтву Беларусі за даволі непрацяглы час? Як маладая рэспубліка шукала сваё месца ў зменлівым свеце, адстойваючы саюз з Расіяй, і калі кіраўнік дзяржавы Аляксандр Лукашэнка ўпершыню сказаў адну са сваіх самых вядомых фраз — «Факты на стол»? Аб выкліках 2002 года расказваем у новым выпуску праекта «Як гэта было».
Як Беларусь стварала ўласную мадэль развіцця
Восенню 2001 года група амерыканскіх вучоных — Джозеф Стыгліц, Джордж Акерлоф і Майкл Спенс — была ўдастоена Нобелеўскай прэміі ў галіне эканамічных навук. У сваіх работах яны даказваюць найбольшую эфектыўнасць не чыста ліберальнай або, як мы гаворым, рыначнай мадэлі развіцця, а неабходнасць самага актыўнага рэгулявання дзяржавай рыначных працэсаў. Гэта значыць за тое, што беларуская дзяржава пачала рабіць яшчэ ў сярэдзіне дзевяностых, стараючыся ўсімі сіламі выбрацца з зыбкага крызісу, і за што яе крытыкуюць вось ужо не першы дзясятак гадоў, уручылі адну з самых прэстыжных міжнародных узнагарод.
Ацэньваючы вопыт Беларусі, многія эксперты і інстытуты, у тым ліку Сусветны банк і МВФ, гавораць пра беларускую мадэль або беларускі шлях развіцця.
Пасля распаду СССР кіраўніцтва Беларусі, як і кіраўніцтва Расіі, атрымала ў спадчыну страшэнныя праблемы. Але калі ў Расіі пайшлі шляхам спрэчнай прыватызацыі прадпрыемстваў, то ў Беларусі вырашылі прымаць усе рашэнні, як любіць паўтараць Аляксандр Лукашэнка, ад зямлі. «Мы вучымся на памылках сваіх сяброў. Гэтыя памылкі нам не хацелася б паўтараць», — тлумачыў Прэзідэнт Беларусі ў інтэрв’ю амерыканскай газеце The Wall Street Journal.
Таму 2002 год Беларусь сустрэла з асцярожным аптымізмам. Эканоміка паступова аднаўлялася, расла прамысловая вытворчасць, стабілізавалася работа ключавых прадпрыемстваў, паступова павялічваліся і даходы насельніцтва. Дзяржава рабіла стаўку на рэальны сектар эканомікі: машынабудаванне, сельская гаспадарка, перапрацоўка. І курс, аб’яўлены Аляксандрам Лукашэнкам, быў максімальна зразумелы: захаваць вытворчасць, занятасць і сацыяльную стабільнасць. Прэзідэнт падкрэсліваў: разбурыць лёгка, аднавіць — складана. Менавіта таму Беларусь не спяшалася адмаўляцца ад правераных механізмаў кіравання і на фоне спрэчных рэформ і «шокавай тэрапіі» ў суседніх краінах свядома ішла іншым шляхам. Вядома, беларуская эканоміка не стваралася з нуля. Вельмі шмат было зроблена яшчэ ў савецкія гады, але спатрэбіліся гады на тое, каб сабраць усё разам і дабавіць свайго.
«Мы азнаёміліся з практыкай эканамічных пераўтварэнняў і станаўлення рыначнай эканомікі ў Кітаі і Расіі. Вопыт Кітая і вопыт Беларусі вельмі блізкія адзін аднаму, яны перспектыўныя і паспяхова рэалізуюцца на практыцы. У гэтым я пераканаўся пры неаднаразовым наведванні Кітайскай Народнай Рэспублікі. І ў іх, і ў нас праявіліся такія асаблівасці пераходнага перыяду, як рэгулюючая роля дзяржавы, прынцып эвалюцыйнасці пераўтварэнняў, стварэнне моцнай і эфектыўна дзеючай вертыкалі дзяржаўнай улады, дакладная сістэма заканадаўства, якая забяспечвае агульнасць інтарэсаў дзяржавы і кожнага яе грамадзяніна паасобку, беражлівае захаванне таго добрага, што было створана раней, а не бяздумнае яго разбурэнне», — падкрэсліваў Прэзідэнт у сакавіку 2002 года на семінары для кіруючага складу дзяржаўных органаў.
Аляксандр Лукашэнка ў час работы семінара, сакавік 2002 года
У той жа час Аляксандр Лукашэнка адзначаў, што такі падыход зусім не азначае, што вопыт тых жа Злучаных Штатаў Амерыкі і Заходняй Еўропы ўвогуле не прымальны. «Усюды ёсць карыснае. Сур’ёзныя ўрокі нам неабходна атрымаць з практыкі сацыяльна-эканамічных пераўтварэнняў у Расіі. Па-першае, каб не паўтараць памылак пачатковага этапу рэфармавання расійскай эканомікі. А па-другое, каб знаходзіць рэальныя шляхі збліжэння нашых краін у новых палітычных і эканамічных умовах XXI стагоддзя», — заяўляў беларускі лідар.
Дзяржпадтрымка ў абмен на аддачу
Некалькі лічбаў. За 2001 год аб’ём валавога ўнутранага прадукту ў Беларусі павялічыўся больш як на 4 працэнты. Прамысловая вытворчасць вырасла на 5,5 працэнта, а тэмпы росту да ўзроўню 1990 года дасягнулі 106 працэнтаў. Для параўнання, аналагічны паказчык у Расіі вагаўся на ўзроўні 70 працэнтаў, а ва Украіне — ледзь перавысіў 40 працэнтаў. Прамысловая вытворчасць у гэтых краінах складала і зусім 57 працэнтаў і 65 працэнтаў адпаведна.
Рэальныя грашовыя даходы насельніцтва ў Беларусі за 2001 год выраслі на 25 працэнтаў, а рэальная заработная плата — больш як на 30 працэнтаў.
Ацэньваючы эканамічныя паказчыкі, эксперты Арганізацыі Аб’яднаных Нацый паставілі Беларусь па індэксе развіцця чалавечага патэнцыялу на першае месца сярод краін СНД. А ў свой час, з 1991 па 1995 год, Беларусь у гэтым рэйтынгу апусцілася з 40-га ледзь ці не на 70-е месца. Да 2002 года Беларусь змагла падняцца на 53-і радок.
Вядома, усё гэта давалася, вобразна кажучы, потам і крывёй. А, магчыма, і не вобразна. Аляксандр Лукашэнка рэгулярна выязджаў у рэгіёны, наведваў заводы і гаспадаркі, жорстка патрабуючы з кіраўнікоў за рэзультаты. Асноўны пасыл быў просты: дзяржаўная падтрымка ў абмен на дысцыпліну і аддачу. Асаблівая ўвага ўдзялялася вёсцы. Развіццё аграпрамысловага комплексу разглядалася не толькі як эканамічная мера, але і як пытанне дэмаграфіі, культуры і харчовай бяспекі.
Аляксандр Лукашэнка ў час рабочай паездкі па рэгіёнах краіны азнаёміўся з ходам уборачных работ на Міншчыне, ліпень 2002 года 
Аляксандр Лукашэнка ў час рабочай паездкі па рэгіёнах краіны наведаў райцэнтр Свіслач, Гродзенскай вобласці і гаспадарку раёна – калгас імя Леніна, ліпень 2002 года
У чым асаблівасць беларускай мадэлі развіцця
У чым жа была асаблівасць беларускай мадэлі? Першая з іх — моцная і эфектыўная ўлада. Роля дзяржавы, гаварыў Аляксандр Лукашэнка, заключаецца ў тым, каб забяспечыць бяспеку грамадзян, сацыяльную справядлівасць і грамадскі парадак, не даць разгарнуцца крыміналу і карупцыі. І толькі моцная ўлада, заяўляў Прэзідэнт, дала магчымасць выцягнуць эканоміку Беларусі з бездані эканамічнага крызісу. Мабыць, гэты тэзіс сёння наўрад ці нехта аспрэчыць.
«З нашага лесу трэба рабіць гатовую прадукцыю і пастаўляць. Гэта нашы грошы, нашы даходы, бюджэт і гэтак далей. Я забараняў пастаўляць «кругляк». Я баюся гаварыць аб тым, як яны гэта робяць, але калі яны пастаўляюць не мэблю і гэту прадукцыю, а «кругляк», значыць, галаву ім трэба адсячы. Нам трэба перапрацаваць тут, каб грошы былі ў дзяржаве. Таму «кругляк» мы не павінны пастаўляць», — настойваў Аляксандр Лукашэнка ў час адной са сваіх паездак па рэгіёнах. Гэта прыватны прыклад, але ён дэманструе патрабавальнасць, без якой выбудаваць моцную дзяржаву было б нялёгка.
Аляксандр Лукашэнка ў час сумеснага пасяджэння калегій міністэрстваў замежных спраў, эканомікі і гандлю, ліпень 2002 года
Другая асаблівасць беларускай мадэлі ў тым, што прыватны сектар павінен развівацца нараўне з дзяржаўным, аднак не на шкоду нацыянальным інтарэсам. Гэта значыць, калі ты прыватнік, гэта не значыць, што можаш дзейнічаць у адпаведнасці з прынцыпам «што хачу, тое і раблю». Нацыянальныя інтарэсы заўсёды заставаліся прыярытэтам і мэтай беларускай дзяржавы.
Таму ў Беларусі не сталі фарсіраваць штучны рост прыватнага сектара, а месцамі і зусім былі пастаўлены бар’еры. Але толькі для тых, хто стварае фірмы па вывазе капіталу ў афшорныя зоны, хто бярэ крэдыты, не маючы намеру іх вяртаць, хто стварае платныя ВНУ, не збіраючыся вучыць студэнтаў, хто ўпарта ўхіляецца ад выплаты падаткаў. Але хіба не такім чынам дзейнічае любая цывілізаваная дзяржава, якая стаіць на варце законнасці і абароны інтарэсаў сваіх грамадзян?
Яшчэ адзін складнік беларускай мадэлі — прыватызацыя не як самамэта, а як сродак знайсці зацікаўленага інвестара, стварыць эфектыўнага ўласніка. Жадаючым набыць тое ці іншае прадпрыемства ўлады выстаўлялі шэраг патрабаванняў — у першую чаргу захаваць працоўны калектыў і прыняць меры для развіцця вытворчасці. А як інакш? «Мы прадаём дзяржаўную ўласнасць, створаную ўсім народам! Не толькі намі, але і нашымі продкамі. І мы не маем права ставіцца несур’ёзна, мякка кажучы, да гэтага працэсу», — падкрэсліваў Аляксандр Лукашэнка.
Акрамя таго, Беларусь вырашыла зрабіць стаўку на інтэграцыю з краінамі СНД, перш за ўсё ў эканоміцы. Логіка была простай: на іншых рынках ніхто не чакае, таму трэба аднаўляць сувязі з традыцыйнымі партнёрамі.
Аляксандр Лукашэнка ў час сустрэчы з суддзямі Эканамічнага Суда Садружнасці Незалежных Дзяржаў, май 2002 года
І пятая характэрная рыса беларускай мадэлі — моцная сацыяльная палітыка. Гэта стала краевугольным каменем дзяржаўнай ідэалогіі.
«Цяпер сёй-той разважае: а ці патрэбна свая ўласная «беларуская мадэль развіцця»? Адкажу адкрыта: вельмі патрэбна! Наш курс — стварэнне сацыяльна арыентаванай рыначнай эканомікі з адэкватнай інфраструктурай, дзейснымі механізмамі дзяржаўнага і рыначнага рэгулявання, якія забяспечваюць успрымальнасць да навукова-тэхнічнага прагрэсу. Чаму мы пайшлі на стварэнне ўласнай мадэлі? Справа ў тым, што з вопыту эканамічных пераўтварэнняў у іншых краінах мы ўбачылі, што ўніверсальнай мадэлі развіцця няма. Практыку адной краіны механічна пераносіць у другую немагчыма з прычыны спецыфічнасці умоў, асаблівасцей гаспадарчага жыцця і нацыянальных традыцый кожнай краіны. Менавіта наш падыход у найбольшай ступені адпавядае традыцыям беларускага народа, інтарэсам грамадзян», — сказаў беларускі лідар на семінары для кіраўнікоў дзяржаўных органаў.
/Будзе дапоўнена/.
