Беларуская форма народаўладдзя. Успамінаем, як 30 гадоў таму праходзіў першы УНС
У Мінску 19-20 кастрычніка 1996 года адбыўся першы Усебеларускі народны сход. Амаль 5 тыс. дэлегатаў сабраліся ў Палацы спорту, самай умяшчальнай на той час зале краіны, каб абмеркаваць будучыню маладой незалежнай рэспублікі ў перыяд эканамічных цяжкасцей і вострай палітычнай барацьбы. Форум стаў пляцоўкай для абмеркавання стратэгічнага курсу краіны і вызначэння прыярытэтаў яе развіцця. Экспарт, жыллё, харчовая бяспека, зямельнае пытанне і лёс вялікіх прадпрыемстваў — тэмы, якія ўздымаліся на першым пасяджэнні, у многім вызначылі прыярытэты наступных гадоў. Сёння статус і паўнамоцтвы УНС замацаваны ў Канстытуцыі. Але каб зразумець, як і чаму мянялася роля УНС, варта вярнуцца да падзей кастрычніка 1996-га.
Восень 1996-га: краіна перад выбарам
У ідэі народнага сходу ёсць гістарычныя паралелі, якія ідуць з глыбіні стагоддзяў. Яшчэ ў час Полацкага княства важную ролю ў грамадскім і палітычным жыцці адыгрывала веча — сход гараджан, на якім абмяркоўваліся значныя пытанні і які мог уплываць на рашэнні княжацкай улады. Зразумела, полацкае веча і сучасны Усебеларускі народны сход — розныя інстытуты, якія сфарміраваліся ў зусім розных гістарычных умовах. Але паміж імі можна правесці сэнсавую сувязь — імкненне выносіць важнейшыя для грамадства пытанні на агульнае абмеркаванне.
Сёння УНС замацаваны ў Канстытуцыі як вышэйшы прадстаўнічы орган народаўладдзя. Але ў кастрычніку 1996 года яго гісторыя толькі пачыналася. Эканоміка Беларусі перажывала наступствы маштабных пераўтварэнняў, прадпрыемствы шукалі рынкі збыту, насельніцтва сутыкалася са спадам даходаў і нявызначанасцю. Адначасова ішла вострая палітычная барацьба вакол уладкавання дзяржавы і напрамку рэформ.
Пытанне стаяла не толькі ў тым, якой павінна быць эканамічная праграма на бліжэйшыя гады, але і ў тым, па якіх прынцыпах беларуская дзяржава будзе развівацца далей. У гэтых няпростых умовах Прэзідэнт Беларусі Аляксандр Лукашэнка вырашае звярнуцца за падтрымкай да народа і склікае агульнанацыянальны форум.
Маштаб сходу быў незвычайным для таго часу. У Мінску сабраліся 4740 удзельнікаў: рабочыя і аграрыі, кіраўнікі прадпрыемстваў і арганізацый, прадстаўнікі дзяржорганаў, работнікі сацыяльна-культурнай сферы, студэнты, прадпрымальнікі, ваеннаслужачыя, пенсіянеры, прадстаўнікі дыяспар і дыпламаты. Дэлегаты прадстаўлялі ўсе рэгіёны краіны і найбольш вялікія працоўныя калектывы.
Перад першым форумам па ўсёй краіне прайшлі тысячы сходаў, у якіх прынялі ўдзел каля 2,5 млн чалавек. Такім чынам, першы УНС стаў вынікам маштабнага абмеркавання праблем і чаканняў, якія існавалі ў грамадстве ў сярэдзіне 1990-х гадоў. А сама назва форуму — Усебеларускі народны сход — падкрэсліла яго агульнанацыянальны характар.
«Права экспертызы ўлады павінна быць прадастаўлена народу«, — прыводзіла словы Прэзідэнта аб сутнасці УНС газета «Советская Белоруссия» 28 верасня 1996 года.
Толькі народ мае права вырашаць свой лёс
Першы УНС прайшоў пад дэвізам «Толькі народ мае права вырашаць свой лёс». З аднайменным дакладам выступіў на форуме кіраўнік дзяржавы. Забягаючы наперад, адзначым галоўнае: пазіцыя Прэзідэнта па ключавых пытаннях на працягу трох дзесяцігоддзяў застаецца ранейшай, а многае са сказанага тады гучыць у нашы дні не менш актуальна і нават па-прарочы.
«На першым у гісторыі Усебеларускім народным сходзе мы стаім перад выбарам. Альбо Беларусь будзе заставацца заложніцай у руках жадаючых рэваншу за свае паражэнні палітыкаў. Альбо ж мы ўсталюем належны правапарадак і накіруем усе свае сілы, сілы народа на вырашэнне неадкладных праблем. У гэтыя дні вырашаецца лёс не Прэзідэнта Лукашэнкі, не інстытута прэзідэнцтва, а лёс усяго беларускага народа«, — звярнуўся Аляксандр Лукашэнка да дэлегатаў у пачатку свайго выступлення.
Аляксандр Лукашэнка ў час выступлення на І Усебеларускім народным сходзе, кастрычнік 1996 года 
«Служэнне народу для мяне не пустыя словы, а паўсядзённая практыка. Выконваючы волю выбраўшага мяне народа, я стараюся цвёрда прытрымлівацца яго патрабаванняў, раблю ўсё магчымае для выратавання краіны. І цяпер, калі нам трэба зрабіць рашучы крок наперад у сацыяльна-эканамічным развіцці, у рэфармаванні палітычнай сістэмы, я хачу параіцца з вамі, хто прадстаўляе ў гэтай зале ўвесь беларускі народ«, — дадаў Прэзідэнт.
Прыярытэтам стала павышэнне якасці жыцця людзей. Улады імкнуліся спыніць спад вытворчасці, захаваць працоўныя месцы і не дапусціць, каб пераўтварэнні ў эканоміцы суправаджаліся масавым беспрацоўем. Асобная ўвага ўдзялялася таму, як абараніць насельніцтва ад наступстваў інфляцыі і забяспечыць больш прадказальную сацыяльна-эканамічную сітуацыю.
Менавіта таму I УНС быў засяроджаны не столькі на абстрактных канцэпцыях, колькі на пытаннях, якія людзі маглі ацэньваць па ўласным вопыце: ці будзе работа, ці ўдасца набыць жыллё, ці захаваецца вытворчасць у родным горадзе, ці хопіць краіне ўласных прадуктаў харчавання і што будзе з зямлёй і дзяржаўнай маёмасцю.
Гэтыя тэмы сталі асновай Праграмы сацыяльна-эканамічнага развіцця Беларусі на 1996–2000 гады. Яе галоўная ўстаноўка заключалася ў фарміраванні сацыяльна арыентаванай рыначнай эканомікі — мадэлі, у якой рыначныя механізмы павінны былі спалучацца з дзяржаўнай адказнасцю за сацыяльную сферу і занятасць.
Экспарт, жыллё, прадукты харчавання: прыярытэты, абазначаныя на I УНС
У прапанаванай Праграме сацыяльна-эканамічнага развіцця абвяшчаўся курс на фарміраванне ў Беларусі сацыяльна арыентаванай рыначнай эканомікі. У якасці прыярытэтных напрамкаў кіраўнік дзяржавы прапанаваў выдзеліць тры ключавыя сферы: развіццё экспарту, жыллёвага будаўніцтва і аграпрамысловага комплексу. За кожным з гэтых прыярытэтаў стаяў канкрэтны выклік, з якім сутыкнулася рэспубліка ў першыя гады незалежнасці. Як павысіць узровень жыцця людзей, не дапусціць масавага беспрацоўя, забяспечыць чалавека ў старасці?
У першыя гады прэзідэнцтва Аляксандра Лукашэнкі, нягледзячы на перманентны ўнутрыпалітычны крызіс, удалося шмат у чым стабілізаваць эканамічную сітуацыю, стварыць аснову для далейшага росту. Быў спынены спад вытворчасці, удалося захаваць сельскую гаспадарку і атрымаць нядрэнны ўраджай. «Ёсць свой хлеб, малако і мяса. Мы, магчыма, сёння адзіная краіна ў СНД, якая здольна пракарміць сябе працай сваіх сялян«, — сказаў беларускі лідар на I УНС.
Важна, што Беларусь утрымалі ад дзікіх рыначных пераўтварэнняў, якія суправаджаюцца масавым беспрацоўем. «Мы не дапусцілі і не дапусцім масавых звальненняў. Я стаўлю перад урадам жорсткую задачу: калі рэфармаванне суправаджаецца скарачэннем рабочых месцаў, людзі не павінны быць выкінуты на вуліцы. Для іх павінны быць створаны новыя рабочыя месцы. І пажадана на гэтым самым прадпрыемстве«, — падкрэсліў Аляксандр Лукашэнка.
Прадаць тое, што ўмее вырабляць краіна
Пасля распаду СССР прадпрыемствы апынуліся ў новай эканамічнай рэальнасці. Прамысловасць, якая дзесяцігоддзямі працавала ў рамках адзінага гаспадарчага комплексу, павінна была адаптавацца да гандлёвых сувязей, якія змяніліся. Пытанне складалася ў тым, каб не проста прадаўжаць выпуск прадукцыі, а знаходзіць пакупнікоў, павышаць якасць і канкурыраваць на знешніх рынках. У выступленні Прэзідэнт звярнуў увагу на неабходнасць захоўваць традыцыйныя рынкі ў Расіі і іншых краінах СНД, адначасова асвойваючы новыя напрамкі.
«Асноўныя рынкі збыту тавараў беларускай прамысловасці заўсёды знаходзіліся за межамі нашай дзяржавы. Але калі ў час Савецкага Саюза збыт не быў праблемай, то сёння маем адваротную карціну. Лягчэй вырабіць прадукцыю, чым яе прадаць, — сказаў Аляксандр Лукашэнка. — У такіх умовах мы павінны надаваць асаблівае значэнне павышэнню канкурэнтаздольнасці прадукцыі. Для гэтага прадугледжваецца дзяржаўная падтрымка навукі, пераход да рэсурсазберагальных тэхналогій і развіццё навукаёмістых вытворчасцей, павышэнне якасці і зніжэнне сабекошту прадукцыі. Нам трэба не толькі захаваць традыцыйныя рынкі збыту ў Расіі і іншых краінах СНД, але і пазмагацца за новае. На гэта павінны працаваць усе«.
Адсюль вынікаў і больш шырокі эканамічны прыярытэт: падтрымка навукі, рэсурсазберагальных тэхналогій і навукаёмістых вытворчасцей, зніжэнне сабекошту і павышэнне канкурэнтаздольнасці тавараў. Экспарт разглядаўся не як задача толькі для асобных прадпрыемстваў або знешнегандлёвых арганізацый, а як адна з умоў устойлівасці ўсёй эканомікі.
Жыллё як сацыяльная задача і эканамічны стымул
У сярэдзіне 1990-х патрэбнасць у жыллі заставалася адной з найбольш значных сацыяльных праблем. Але на першым УНС будаўніцтва жылля разглядалі не толькі як спосаб палепшыць бытавыя ўмовы грамадзян. Развіццё галіны магло падтрымаць цэлы ланцужок вытворчасцей: будаўнічыя арганізацыі, выпуск матэрыялаў, выраб мэблі, вытворчасць бытавой тэхнікі і іншыя напрамкі, звязаныя з добраўпарадкаваннем кватэр. Новае будаўніцтва азначала працоўныя месцы і дадатковы попыт на прадукцыю айчынных прадпрыемстваў.
Таму жыллёвая палітыка адначасова вырашала сацыяльную і эканамічную задачы. Улады звязвалі яе з рэалізацыяй права грамадзян на жыллё і магчымасцю ажывіць рэальны сектар эканомікі.
«Будаўніцтва жылля — гэта не толькі клопат аб маючых у гэтым патрэбу. Гэта магутная галіна народнай гаспадаркі, якая сама здольна стаць адным з асноўных лакаматываў вываду эканомікі з крызісу. З аднаго боку, яна ажывіць увесь сектар будіндустрыі, з другога — дасць магчымасць вырашыць важнейшую сацыяльную праблему — гарантаваць на справе канстытуцыйнае права на жыллё«, — адзначыў беларускі лідар.
Такі падыход быў характэрны для агульнай логікі I УНС: вырашэнне прыярытэтных задач павінна прыносіць не разрозненыя вынікі, а ўзаемазвязаны эфект — падтрымліваць вытворчасць, занятасць і якасць жыцця.
Харчовая бяспека пачынаецца з зямлі
Здольнасць забяспечыць насельніцтва прадуктамі харчавання разглядалася як важны складнік эканамічнай бяспекімі. На сходзе абмяркоўваліся захаванне сельгасвытворчасці, паступовае ўкараненне новых метадаў гаспадарання і неабходнасць беражлівых адносін да зямлі. Аляксандр Лукашэнка сфармуляваў гэты падыход коратка: «Зямлі патрэбны дбайны гаспадар».
Пытанне аб зямлі мела і палітычнае, і эканамічнае вымярэнне. У постсавецкіх дзяржавах ішлі дыскусіі аб формах уласнасці, прыватызацыі і магчымасці свабоднай куплі-продажу зямельных участкаў. Для Беларусі прынцыповым было вызначыць, як праводзіць пераўтварэнні, не дапускаючы страты кантролю над важнейшым нацыянальным рэсурсам. У ліхія 90-я жадаючых хутка абагаціцца на продажы зямлі хапала.
«Экспарт сельскагаспадарчай прадукцыі з’яўляецца важнай крыніцай валютных паступленняў. Што датычыцца стратэгіі рэфармавання сельскай гаспадаркі, то яна павінна захаваць усё тое, што сябе апраўдала на практыцы, і забяспечыць паступовае ўвядзенне новых метадаў гаспадарання, — заявіў Прэзідэнт у выступленні. — Работа на зямлі не церпіць авантурызму. Зямлі патрэбны дбайны гаспадар. І пра гэта мы павінны клапаціцца. Прынцыповае значэнне тут мае пытанне прыватнай уласнасці на зямлю, гэта значыць куплі-продажу нашай зямлі«.
Зямельная тэма атрымала працяг ужо праз месяц. На рэспубліканскім рэферэндуме 24 лістапада 1996 года грамадзянам, у прыватнасці, прапаноўвалася выказацца па пытанні свабоднай, без абмежаванняў, куплі-продажу зямлі. Большасць удзельнікаў рэферэндуму не падтрымала такі падыход.
Уласнасць, прыватызацыя і рабочыя месцы
Яшчэ адной важнай тэмай I УНС стаў лёс прадпрыемстваў і дзяржаўнай уласнасці. Пытанне прыватызацыі было часткай больш шырокага выбару эканамічнай мадэлі. Размова ішла аб тым, як пераўтвараць уласнасць, не разбураючы вытворчага патэнцыялу і не ствараючы ўмоў для масавага вызвалення работнікаў. Аляксандр Лукашэнка выступаў супраць прыватызацыі, якая, паводле яго ацэнкі, магла прывесці да прысваення буйных актываў вузкай групай асоб і спынення прадпрыемстваў. Пры гэтым сам прынцып прыватнай уласнасці і прадпрымальніцтва кіраўніком дзяржавы не адхіляўся: акцэнт рабіўся на тым, каб змяненні ўласнасці суправаджаліся павышэннем эфектыўнасці і не наносілі ўрону працоўным калектывам.
«Здзіўляе падыход маіх крытыкаў як на Захадзе, так і на Усходзе, якія ацэньваюць ход рэформ у рэспубліцы па працэнтах прыватызаваных прадпрыемстваў. Чым ён вышэйшы, лічаць яны, тым лепш ідуць рэформы. Іх не хвалюе, ці праведзена раздзяржаўленне справядліва або дзяржуласнасць проста разрабавана. Ці сталі прыватызаваныя прадпрыемствы працаваць лепш ці яны проста палеглі, а работнікаў выкінулі на вуліцу. Мы спынілі разбойную «прыхватызацыю», на якой паспела нажыцца нямала людзей«, — падкрэсліў Прэзідэнт.
Разам з тым у Беларусі не адмовіліся ад цывілізаванай прыватызацыі. Яна, паводле слоў кіраўніка дзяржавы, заснавана на двух галоўных крытэрыях. Першы — пасля прыватызацыі прадпрыемства павінна працаваць больш эфектыўна. Другі — раздзяржаўленне і прыватызацыя павінны быць праведзены ў інтарэсах усяго народа, а не зладзеяў і жулікаў.
На форуме таксама ўздымаліся пытанні банкаўскай сістэмы і цэнавай палітыкі. У прыватнасці, размова ішла аб тым, каб крэдытныя рэсурсы накіроўваліся на развіццё вытворчасці, а змяненні цэн і тарыфаў улічвалі рэальныя даходы насельніцтва. Ва ўмовах эканамічнай нестабільнасці гэтыя пытанні ўплывалі непасрэдна і на работу прадпрыемстваў, і на паўсядзённае жыццё грамадзян.
Аляксандр Лукашэнка паабяцаў, што цэнавая палітыка будзе грунтавацца як на гібкім выкарыстанні рыначных механізмаў, так і на апраўданым дзяржаўным рэгуляванні цэн і тарыфаў на прадукцыю і паслугі прадпрыемстваў-манапалістаў: «Павышэнне цэн і тарыфаў, асабліва на жыллёва-камунальныя паслугі, будзе праводзіцца з улікам велічыні рэальных даходаў людзей. Мы не пойдзем па шляху тых краін, якія ўстанавілі плату за жыллё і камунальныя паслугі, што перавышаюць памеры пенсій і зарплаты асноўнай масы насельніцтва«.
Па сутнасці, ад такога падыходу ў краіне не адышлі і цяпер. Прэзідэнт, як і раней, жорстка спаганяе з урада за факты неабгрунтаванага росту цэн, калі такія выяўляюцца, а рост тарыфаў і паслуг выключна прагназуемы і не б’е па кішэні грамадзян.
У выніку эканамічны парадак дня I УНС складаўся ў адзіную сістэму ўзаемазвязаных задач. Экспарт павінен быў забяспечваць рынкі збыту і даходы, прамысловая палітыка — захоўваць вытворчасць і рабочыя месцы, будаўніцтва — падтрымліваць эканамічную актыўнасць і вырашаць жыллёвую праблему, сельская гаспадарка — умацоўваць харчовую бяспеку. А пытанні ўласнасці і фінансаў разглядаліся праз прызму таго, як захаваць кіруемасць гэтых працэсаў.
I УНС і рэферэндум 1996 года: два этапы аднаго палітычнага года
Значэнне першага сходу нельга разглядаць у адрыве ад падзей восені 1996 года. Пытанні дзяржаўнага ладу і напрамкі рэформ знаходзіліся ў цэнтры палітычнай дыскусіі, а праз месяц пасля форуму, 24 лістапада, адбыўся рэспубліканскі рэферэндум.
Аляксандр Лукашэнка ў час галасавання на агульнанародным рэферэндуме, лістапад 1996 года 
Прынятыя на УНС рашэнні і вынікі рэферэндуму паўплывалі на далейшае развіццё палітычнай сістэмы Беларусі. Пры гэтым згаданыя падзеі не трэба змешваць: сход быў пляцоўкай для абмеркавання і вызначэння прыярытэтаў, а рэферэндум — асобнай формай усенароднага галасавання па вынесеных на яго пытаннях.
Першы УНС таксама стаў зыходным пунктам для традыцыі абмяркоўваць стратэгічныя напрамкі развіцця краіны на агульнанацыянальным форуме. Наступныя гады сходы сталі праводзіцца перад чарговымі пяцігодкамі, каб падвесці вынікі папярэдняга перыяду і сфармуляваць задачы на наступны.
Менавіта таму кастрычнік 1996 года важны не толькі як час правядзення першага пасяджэння. Тады сфарміравалася ідэя беларускай дзяржаўнасці, па якой эканамічная самастойнасць, занятасць, сацыяльныя гарантыі і кантроль над ключавымі рэсурсамі разглядаліся як узаемазвязаныя ўмовы развіцця краіны.
Рэалізацыя асноўных напрамкаў сацыяльна-эканамічнага развіцця на 1996-2000 гады дала вынікі. Беларусі ўдалося перасягнуць паказчыкі дакрызіснага 1990 года па аб’ёме вытворчасці прамысловай прадукцыі, спажывецкіх тавараў, рэальных грашовых даходаў насельніцтва.
Ад праграм пяцігодак да канстытуцыйнага статусу
II Усебеларускі народны сход прайшоў у маі 2001 года пад дэвізам «За моцную і квітнеючую Беларусь!». Як і першы форум, ён быў звязаны з падвядзеннем вынікаў сацыяльна-эканамічнага развіцця і вызначэннем прыярытэтаў на наступны пяцігадовы перыяд.
Аляксандр Лукашэнка ў час выступлення на II Усебеларускім народным сходзе, май 2021 года У 2006, 2010 і 2016 гадах УНС прадоўжыў гэту практыку. На парадку дня заставаліся эканамічны рост, развіццё прамысловасці і сельскай гаспадаркі, жыллёвае будаўніцтва, павышэнне якасці жыцця і ўмацаванне сацыяльнай сферы. Прыярытэты мяняліся ў адпаведнасці з умовамі кожнага перыяду, але фармат захоўваў сувязь са стратэгічным планаваннем.
Пераломным стаў VI УНС, які адбыўся ў лютым 2021 года. На ім быў дадзены старт канстытуцыйнай рэформе. Пасля агульнанацыянальнага абмеркавання змяненняў і рэферэндуму 27 лютага 2022 года Усебеларускі народны сход атрымаў канстытуцыйны статус — такое рашэнне падтрымала больш за 80% грамадзян, якія прынялі ўдзел у галасаванні.
Аляксандр Лукашэнка ў час выступлення на адкрыцці VI Усебеларускага народнага сходу, люты 2021 года 
Так адбыўся прынцыповы паварот у гісторыі УНС. Форум, які на працягу чвэрці стагоддзя быў звязаны найперш з абмеркаваннем стратэгічных напрамкаў і праграм развіцця, атрымаў пэўнае месца ў сістэме дзяржаўнай улады.
У абноўленай Канстытуцыі УНС вызначаны як вышэйшы прадстаўнічы орган народаўладдзя. 7 лютага 2023 года быў прыняты закон «Аб Усебеларускім народным сходзе», які замацаваў прававыя асновы яго дзейнасці. Канстытуцыя вызначыла паўнамоцтвы УНС, уключаючы зацвярджэнне стратэгічных напрамкаў развіцця краіны, асноўных напрамкаў унутранай і знешняй палітыкі, Ваеннай дактрыны і Канцэпцыі нацыянальнай бяспекі. Рашэнні Усебеларускага народнага сходу маюць абавязковы характар.
За 30 гадоў змяніліся і краіна, і сам Усебеларускі народны сход, не мяняецца толькі імкненне ўлады чуць людзей і ўлічваць іх інтарэсы пры вызначэнні будучыні краіны.
«Задача дзяржавы — зрабіць так, каб людзі не выжывалі, а жылі без боязі за сваю будучыню і бяспеку сваіх дзяцей. Каб у людзей на стале быў хлеб і, як кажуць, яшчэ сёе-тое да хлеба, каб хапіла сродкаў на водпуск, на абноўку сабе і дзецям«, — так гучаў адзін з ключавых пасылаў, агучаных Аляксандрам Лукашэнкам на I УНС.
«Веру, мы вернем дабрабыт у нашы дамы і дастатак у нашы сем’і, — падкрэсліў Прэзідэнт. — Хачу запэўніць вас, прадстаўнікоў беларускага народа, у тым, што я буду цаной свайго розуму і магчымасцей сваіх, а калі спатрэбіцца, цаной свайго здароўя берагчы мір у нашым агульным доме — добрай і святой Белай Русі. Я зраблю ўсё магчымае для таго, каб бацькі змаглі зарабіць на жыццё сям’і, каб дзіцячыя вачаняты свяціліся радасцю, каб старымі не авалодвала пачуццё адзіноты і безвыходнасці, каб моладзь спраўляла вяселлі і радавалася жыццю, нараджала дзетак».
І кіраўнік беларускай дзяржавы, як мы бачым, трымае свае абяцанні.
