Экскурсавод з Гродна: галоўны сэнс нашай прафесіі — улюбляць людзей у Беларусь
«Ужо не ўяўляю сабе, як можна жыць і не ведаць гісторыю роднага горада, краіны, як можна хадзіць па знаёмых вуліцах, не разумеючы, хто тут жыў, што адбывалася дзесяцігоддзі або стагоддзі таму. Калі не цікавіцца гэтым, шмат губляеш. А веды дапамагаюць па-іншаму глядзець на сваю вялікую і малую Радзіму і па-сапраўднаму ёю захапляцца», — так лічыць маладая жыхарка Гродна Марыя Усманава.
Адвучыўшыся на факультэце гісторыі, камунікацый і турызму ГрДУ імя Я.Купалы, яна пяць гадоў працуе ўжо ў Гродзенскім гісторыка-археалагічным музеі (ГГАМ). Прыйшла на пасаду малодшага навуковага супрацоўніка, як і большасць выпускнікоў, і зрабіла за гэтыя гады вялікі прафесійны рывок: сёння ўжо працуе загадчыцай навукова-асветнага аддзела, дзе пад яе кіраўніцтвам працуюць 13 спецыялістаў.
Але не толькі яны, а і ўсе навуковыя супрацоўнікі ГГАМ, можна сказаць, экскурсаводы. У сезон, калі з людзей выстройваюцца чэргі каля ўвахода ў Стары замак, кожны работнік — на вагу золата. У многім дзякуючы гэтаму Гродзенскі гісторыка-археалагічны музей сярод безумоўных лідараў па папулярнасці ў рэгіёне. У 2025 годзе ён прыняў больш за 380 тыс. наведвальнікаў, а супрацоўнікі правялі для гасцей больш як 4,5 тыс. экскурсій.
Сама Марыя таксама штодзень сустракае турыстычныя групы і адкрывае ім легенды і былі гродзенскіх замкаў і горада на Нёмане.
Напярэдадні Сусветнага дня экскурсавода карэспандэнт БЕЛТА сустрэлася з Марыяй Усманавай, каб пагаварыць пра гэту цудоўную прафесію, галоўны сэнс якой — адкрываць гасцям багацце і прыгажосць роднага і ўлюбляць іх у нашу зямлю.
Як прафесія стала любімай
— Вашу прафесію, здаецца, немагчыма не любіць. Раскажыце, калі ласка, як вы яе выбралі і што ў ёй вас захапіла?
— Мая дарога ў прафесію выйшла не зусім прамая. Так, я першапачаткова хацела працаваць з турыстамі, але не адразу — у музеі. Завяршаючы вучобу ў ВНУ, убачыла вакансію ў Гродзенскім гісторыка-археалагічным музеі. Гэта быў дастойны варыянт для старту ў вялікім абласным музеі, і я вырашыла паспрабаваць, хоць да гэтага планавала працаваць у сферы турызму. Паспрабавала і пайшла ў гэту работу, як кажуць, з галавой. Магістратуру па спецыяльнасці «Музейная справа» скончыла, працуючы ўжо тут. За пяць гадоў дарасла да загадчыка аддзела.
— Вы прыйшлі, і вас так проста ўзялі ў штат?
— О, не, далёка не кожны выпускнік ВНУ можа сюды трапіць. Да ўзроўню навуковага супрацоўніка абласнога музея прад’яўляюцца сур’ёзныя патрабаванні. Усе, хто хоча тут працаваць, праходзяць вельмі сур’ёзнае выпрабаванне.
Усё пачынаецца з праслухоўвання. Для падрыхтоўкі пробнага экскурсу табе даюць адну залу, за тыдзень трэба вывучыць пра яе ўсё. Вядома, вопытныя супрацоўнікі дапамагаюць. Мне даручылі тэму гісторыі Новага замка, яна вялікая і вельмі цікавая. «Экзамен» прымаюць намеснік дырэктара і старшыя супрацоўнікі: яны выступаюць у ролі патрабавальных экскурсантаў.
Я вельмі старалася, і, мне здаецца, падрыхтавацца атрымалася. Прадставіла ўсе калекцыі Новага замка: зброю, абразы, жывапіс, залу прыроды. Вядома, усе хвалююцца першы раз, і я таксама хвалявалася. Нават цяпер, праз пяць гадоў работы, калі трэба засвоіць і прадставіць новую тэму, заўсёды прысутнічае хваляванне. Як інакш: цябе ж ацэньваюць. Нягледзячы на вялікую колькасць праведзеных экскурсій і штодзённую ацэнку турыстаў, перад калегамі заўсёды асаблівае пачуццё.
— Помніце сваю першую экскурсію?
— Яшчэ б, гэта была асаблівая экскурсія. Так выйшла, што маім падапечным быў усяго адзін чалавек. Гэта быў індывідуальны заказ — асаблівая адказнасць. Такое, у прынцыпе, бывае, і нярэдка. Некаторыя падарожнічаюць у адзіноце, часам у агульнай кампаніі розныя інтарэсы і спадарожнікі раздзяляюцца. Цяпер для мяне гэта ўжо звычайная сітуацыя. Але тады, першы раз, гэта быў стрэс. Мала таго, мужчына аказаўся падарожнікам з Расіі, а мы «здаём» экскурсіі на беларускай мове. І калі стала відавочна, што яму не ўсё зразумела, давялося перастройвацца і перакладаць літаральна адразу. Вядома, недзе праскоквалі беларускія выразы, але ў выніку мой першы экскурсант застаўся задаволены, пажадаў поспехаў у прафесіі. Гэта было вельмі важна. Ды і цяпер важна, калі турыстам падабаецца, калі бачыш сустрэчны рух, рэакцыю ў адказ. Але ў той першы раз ацэнка ўсё ж мела асаблівае значэнне.
Трэба адзначыць, што я прыйшла ў музей у посткавідны час, калі наведвальнікаў было менш. Акрамя таго, тады яшчэ і Стары замак не адкрыўся пасля рэстаўрацыі. З аднаго боку, гэта давала час на падрыхтоўку. З іншага ж, вопыт напрацоўваўся больш марудна, бо практыкі было менш. Сёння ж, зразумела, мяне, ды і маіх калег, хоць пасярод ночы разбудзі, мы пра любую залу ўсё раскажам.
Як выклікаць цікавасць у турыста
— Тэатр пачынаецца з вешалкі, а музей, вобразна кажучы, з экскурсавода. Ад яго таленту, ведаў, стылю расказу шмат у чым залежыць уражанне гасцей. Калі прыходзіць да вас група, з чаго пачынаеце?
— З прывітання, вядома, максімальна ветлівага. З прадстаўлення. У кожнага з нас ёсць бэйджы, але мы ўсё роўна прадстаўляемся, каб размова была больш дружалюбная і прыемная.
Экскурсія, як правіла, пачынаецца з кароткага расказу пра гісторыю Гродна і гродзенскіх замкаў, пра ход рэстаўрацыі і яе перспектывы. Далей маршрут вядзе ў залы, пачынаючы з першай, дзе можна паглядзець агляднае відэа, якое дае цэласнае ўяўленне пра гістарычныя эпохі, якія перажылі горад і замкі. Інтэрактываў у Старым замку, дарэчы, шмат, яны вельмі ўражваюць турыстаў, віртуальна акунаючы ў мінулае, і дапамагаюць нам, экскурсаводам, ствараць асаблівую атмасферу падарожжа ў часе.
Самыя любімыя ў наведвальнікаў, вядома ж, інтэр’ерныя залы. Яны прыгожыя, кожны тут адчувае сябе часткова каралеўскім госцем, уяўляючы, як праводзілі час у гэтых залах на працягу стагоддзяў. Дарэчы, заўважана на практыцы, што турысты асабліва прыходзяць у захапленне ад замкавай лазні.
Наогул з цягам часу, ходам абнаўлення рэакцыя людзей становіцца яшчэ больш прыемнай. Госці звяртаюць увагу на дэталі: прыгожыя печы, размалёўка сцен, інтэр’еры, пытаюцца пра работу рэстаўратараў і захапляюцца імі. Маштаб работ, пра якія мы расказваем, прадстаўляючы вынікі, іх вельмі ўражвае.
Ад цяжкіх пытанняў да абдымкаў
— А якія бываюць турысты і якія вам бліжэйшыя па духу?
— Турысты, як усе мы, розныя. З часам напрацоўваеш практыку і разумееш, як лепш выбудаваць маршрут, размову. Калі, напрыклад, група ўзроставая (а ў нас шмат лесвіц), абавязкова пытаем, наколькі высока яны гатовы падняцца, папярэджваем аб асцярожнасці. Дарэчы, такіх пажылых падарожнікаў шмат прыязджае з Расіі. У большасці тыднёвыя туры і вялікі маршрут па Беларусі. Уражвае, наколькі яны матываваныя, ім усё цікава. І хоць у нас большасць экскурсаводаў маладыя, размова складваецца выдатна.
Добра, калі людзі даюць табе нейкую зваротную рэакцыю. Хоць сама я вельмі спакойны экскурсант, знаёмячыся з нечым новым, хутчэй за ўсё, буду моўча слухаць інфармацыю. Але ўсё ж працаваць з людзьмі, якія адгукаюцца на твае пасылы, лягчэй і больш зразумела. Якую, напрыклад, тэму раскрыць больш, на якой затрымацца менш.
— Капрызныя наведвальнікі сустракаюцца?
— Хутчэй, вельмі цікаўныя, дапытлівыя. Тут важна правільна сумясціць іх інтарэсы з пажаданнямі ўсёй групы, знайсці залатую сярэдзіну, пры якой і тыя, і другія будуць задаволены. Каб не атрымалася так, што аднаму цікава, а іншыя ўжо сумуюць.
А калі гучаць складаныя пытанні, на якія ты сёння не ведаеш адказу, дык гэта таксама добра. Можна прыйсці ў кабінет і пачытаць, паглыбіць веды. Наступны раз ужо сустракаеш гэта пытанне падрыхтаваным. Дарэчы, і ў калектыве абмяркоўваем такія тэмы, каб усе былі гатовы.
— Калі людзям падабаецца ваша работа, як праяўляюць эмоцыі?
— Асабліва шчыра рэагуюць дзеці. Бывае, што ў канцы маршруту, дзеткі падыходзяць, абдымаюць, гавораць: «Ты класная», — ці нешта яшчэ цёплае. Дарослыя, вядома, больш стрыманыя. Але прыемныя словы гучаць і вельмі радуюць. Нехта дзеліцца сваімі расказамі пра іншыя падарожжы, у нечым параўноўвае, нешта новае расказвае з вопыту іншых музеяў. А нехта пакідае пісьмовы водзыў, і гэта таксама вельмі матывуе.
Што патрэбна добраму гіду
— Што трэба ўмець, якія якасці выпрацаваць, каб быць добрым экскурсаводам?
— Магу сказаць, што работа мяне змяніла, вельмі шмат дала. Спачатку адчувала сябе крыху скаванай, бянтэжылася. Не так проста выступаць перад людзьмі. Але сёння мне гэта ў радасць. За гэтыя пяць гадоў даведалася шмат новага, пашырыла кругагляд, і гэта вельмі добра.
Што патрэбна добраму экскурсаводу? Быць дасведчаным, гаварыць даволі прыгожа, захапляюча. Мець цярпенне: сітуацыі бываюць розныя. Добрая памяць — таксама важная якасць. Скажу яшчэ і пра галасавыя звязкі, яны стамляюцца, і гэта добра, што ёсць змена сезонаў і час аднавіцца.
— Напэўна, і фізічная кандыцыя важна, бо вы ўвесь час на нагах, асабліва з улікам шматлікіх лесвіц Старога замка?
— Ведаеце, гэта ў пэўнай ступені трэніроўка. Калі гавару турыстам, што мой кабінет на апошнім, чацвёртым, паверсе, рэагуюць па-рознаму. Але гэта ж і фізічная актыўнасць, і загартоўка. Спачатку, калі мы сюды перасяліліся, бывала, і задышка пачыналася. А цяпер, можна сказаць, лётаем па лесвіцах. Плюс, экскурсіі праводзім і ў Новым замку, туды таксама трэба пераходзіць.
Цяпер ужо наадварот, калі трэба доўга працаваць за камп’ютарам на працягу дня, заўважаю, што цела патрабуе актыўнасці.
Бонусы прафесіі
— А вы самі любіце падарожнічаць?
— Мы шмат падарожнічаем прафесійна. Ездзім у іншыя рэгіёны Беларусі, знаёмімся са славутасцямі і работай калег. Гэта карысна з пункту гледжання вопыту, і прытым вельмі прыемны бонус. Пабывалі за апошнія гады ў Віцебскай, Брэсцкай, Магілёўскай абласцях. Шмат цікавага ёсць і ў нашых раёнах.
Вельмі цікавы вопыт набываем на Форуме музеяў Беларусі, на міжнароднай выставе-кірмашы «Турызм і адпачынак» і, вядома ж, на цудоўнай выставе «Мая Беларусь».
Дзякуючы гэтаму шмат пазнаеш, і плюс маёй прафесіі ў тым, што можна цікава расказаць пра гэта родным, сябрам, а калі прыязджаюць сябры, госці, становішся проста незаменным.
І яшчэ, лічу, што мне пашанцавала прыйсці ў музей у эпоху, калі Стары замак змяняецца па гістарычных мерках, літаральна на вачах. Яго аблічча, якое нараджаецца цяпер, захаваецца на стагоддзі. І гэта ўсё адбываецца на нашых вачах. Мы бачым у поўным сэнсе слова гістарычны працэс, спадзяюся, буду з гонарам расказваць пра гэта калі-небудзь сваім унукам.
Погляд з вышыні
— А ў вас ёсць сваё любімае месца ў замку?
— Так, гэта назіральная пляцоўка. Калі мы сюды пераехалі, падымалася літаральна кожны дзень. Назірала з вышыні змену сезонаў, горад у розныя поры года. Асабліва, калі работа на сёння завершана і ўжо няма наведвальнікаў, падняцца на пляцоўку і любавацца горадам — гэта цудоўныя мінуты. Тут не толькі горад, але і сябе, сваю справу бачыш нібы з вышыні. І вельмі выразна разумееш у гэтыя секунды: усё правільна, усё не здарма.
— На заканчэнне ў нас асаблівая прапанова: прадстаўце, калі ласка, Гродзенскі гісторыка-археалагічны музей так, каб чытачам захацелася яго ўбачыць.
— Ёсць такія мясціны, дзе проста трэба пабываць кожнаму, хто наведвае Беларусь і тым больш бывае ў Гродне. Стары і Новы замкі — адны з такіх брэндавых мясцін. Я сказала б, гродзенскія замкі заслужана ўваходзяць у топ славутых мясцін нашай краіны.
Вы пыталіся пра турыстаў, якія яны бываюць, пра іх уражанні. Я бачыла розных людзей у нашых залах, але не бачыла расчараваных. Усе, каму мы гаворым аб тым, што трэба сюды вяртацца, з аптымізмам выказваюць такую гатоўнасць. Бо рэстаўрацыя будзе прадаўжацца, а значыць, гасцей чакаюць новыя адкрыцці.
І яшчэ, каб «заразіць» турыстаў такім жаданнем, трэба шчыра лічыць, што наш Гродна — лепшы: прыгожы, дагледжаны, гістарычны і сучасны горад. Усім сэрцам веру: так і ёсць. Прыязджайце за нашай асаблівай атмасферай і палюбіце Гродна так, як любім яго мы.
Лілія НАВІЦКАЯ,
Фота Гродзенскага дзяржаўнага гісторыка-археалагічнага музея,
БЕЛТА.
